Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1785. Մեղրեցին և Յաջորդներ

Կ. Պոլսոյ աթոռին վրայ թողուցինք Ստեփանոս Մեղրեցին, որ 1670-ին նստեցաւ (§ 1767), եւ խոհական ու խաղաղասէր անձի համբաւ կը վայելէր, եւ կրցաւ իր ժամանակին վրայ քիչ ու շատ ազդել, որով կուսակցական երեւէջներ իր օրով պահ մը լռեցին։ Բայց դժբախտաբար հանդարտութիւնը հաստատուն չեղաւ, եւ ոչ ալ երկար եղաւ իր պաշտօնավարութիւնը, ու 1674-ին վախճանեցաւ։ Գերեզմանաքարին վրայ յիշուած 1673 թուականը ետքէն գրուած սխալ մը կը կարծուի (ՉԷԼ. 304)։ Մահուան պարագաներուն վրայ ընդ աղօտ տեղեկութիւն մը կու տայ Քէօմիւրճեան, որ Պալըքլը թաղուածներուն կարգը կը յիշէ. Եւ Ստեփանոս Մեղրեցի աստ պատրիկ, կամ պատրիարք, որ լեալ պարտապան՝ Պապաճաֆէրէն հանինք, երկաւուրբք էառ զվախճան (ՉԷԼ. 51)։ Կ՚երեւի թէ պատրիարքարանի օտարներուն ունեցած պարքերուն համար բանտարկուած է, եւ ազատուելէն երկու օր ետքը մեռած է, հարկաւ սիրտի ցաւէն եւ բանտի նեղութենէն։ Նոյն իսկ պատրիարքի մը բանտարկուիլը՝ շփոթութեանց եւ յուզմանց նշանակն է, եւ պարտքին պարագան ու անոր չվճարուիլն ալ իսկոյն այդ միտքին կը տանին։ Ասկէ կը հետեւցնենք, թէ Մեղրեցիին վերջին օրերը նորէն ընդդիմագիր կուսակցութիւններ հրապարակ իջած էին, եւ պատրիարքութեան տիրանալու ճիգերը երկկողմանի միտումներ բորբոքած։ Մեղրեցիին յաջորդը Յովհաննէս մըն է մականունեալ Թօփալ, որ է Կաղ, զոր ոմանք Ամասիացի վարդապետ եւ ուրիշներ Սամաթիացի երէց կը կոչեն (ՉԱՄ. Գ. 715)։ Տեղերու անունները հնար է համաձայնեցնել՝ ծննդավայրին ու բնակավայրին տարբերութեան պատշաճեցնելով, իսկ աստիճաններն ալ կը համաձայնին, եթէ ըսենք թէ քահանայութենէ ետքը վեղար առած է պատրիարքանալուն առթիւ, որուն օրինակները պակաս չեն։ Այդ ենթադրութեամբ Յովհաննէս առաջին քահանայն կ՚ըլլայ պատրիարքութեան բարձրացած, ինչ որ շատ արմանք պէտք չէ պատճառէ, երբ կը տեսնանք, որ ոչ կանոնով եւ ոչ օրինաւոր ընտրութեամբ կ՚որոշուէր պատրիարք եղող անձը, այլ բաւական էր քիչ մը կուսակիցներ շահիլ, պէտք եղած գումարը ճարել, եւ պետական հրովարտակը գնելով պատրիարքարանին տիրանալ։ Այդ բանին կրնար ձգտիլ քահանայ մըն ալ, ինչպէս կը ձգտէր եպիսկոպոս մը կամ վարդապետ մը, մանաւանդ որ այս միջոցին քահանայութիւնը շատ զօրաւոր էր, եւ վեց գլխաւոր եկեղեցիներու աւագերէցներն էին որոնք իրենց քահանայ ընկերներով ամբոխավարութեան դերը կը վարէին եւ աղմուկներ կը յուզէին, ինչպէս տեսանք Աստուածատուր Թըլթըլը (§ 1761), եւ Անդրէաս Ճէհէննէմ-Մէրտիվէնին (§ 1733)։ Այդ երէցները, որ այս ու այն եպիսկոպոսին կողմը զօրացնելով իրենց ազդեցութիւնը կը շատցնէին, շատ բնական էր որ քայլ մը եւս յառաջելով ուղղակի իրենց համար աշխատէին։ Յովհաննէսի պատրիարքութիւնը յանկարծ կը վերջանայ, ինչպէս յանկարծ սկսած էր, եւ պատմական աղբիւրներ չենք գտներ պարագաները բացատրելու։ Ասոր օրուան կը հանդիպի Չինիլիհամամ թաղի հրկիզուած Ս. Սարգիս եկեղեցւոյն (§ 1640) վերաշինութեան ձեռնարկը, եւ չաւարտած քանդուիլը (ՉԱՄ. Գ. 715). այլ թէ որչափ ինչ արժանիք ունէր Յովհաննէս վերաշինութեան մէջ, կամ մեղադրանք փլչուելուն մէջ, մեզի անծանօթ կը մնան, միայն կ՚երեւի թէ իրեն համար չարաբաստիկ եղաւ փլուզումը, եւ աթոռէն անկումը յառաջ բերաւ։ Ուրիշ պարագայ մըն ալ, որ մտադրութենէ պէտք չէ վրիպի, Մարտիրոս Կաֆացիին անձն է, որ իբր Երուսաղէմի պատրիարք կամ առաջնորդ անունով Կ. Պոլիս կը նստէր, եւ հարկաւ անտարբեր չէր Կ. Պոլսոյ պատրիարքական աթոռին հանդէպ, զայն իրեն սեփականելու, կամ թէ իր կուսակիցը անոր վրայ բազմեցնելու նպատակով։ Որչափ ալ կարեւոր նկատուի Կաֆացիին ընթացքը այդ շփոթներուն նկատմամբ, սակայն որոշ կերպով ճշդուած չենք գտներ անոր դերը Յովհաննէսի անկումին մէջ։

« 1784. Նիկոլի Մահը   |   1786. Անդրէաս և Կրպոյ »
© Gratun.org