Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1788. Դժուարին Կացութիւն

Այդ ամէն դժպհի եղելութեանց լուրերը կը հասնէին Յակոբ կաթողիկոսի ականջը, որ արդէն աչքով ալ տեսած էր Երուսաղէմի (§ 1759) եւ Կոստանդնուպոլսոյ անցուդարձերը (§ 1763) տեղեկութիւն առած էր Լեհաստանի գործողութեանց վրայ, եւ իրեն շուրջն ալ Էջմիածինի մէջ պակաս չէին անտեղութիւններ, եւ հնար չէր որ չի մորմոքեր եկեղեցասէր հայրապետին սիրտը, եւ չի մտածէր ազդու դարման հայթայթել այդ անկարգութեանց, եւ ազգային եկեղեցւոյն հնարաւոր բարեկարգութիւնը պատրաստել։ Ամէն միտք շուտով կը յարի այն առարկային՝ որ իր աչքերուն դիմաց կը կանգնի եւ կաթողիկոսին տեսութեան աւելի մոտ գտնուողները հռոմէական կրօնաւորներն էին, որոնք Հայաստանի մէջ կը տեսնուէին անդստին Ունիթորներու օրերէն, եւ կը շարունակէին իրենց գործունէութիւնը աւելի կամ նուազ ընդարձակութեամբ, բայց միշտ միակերպ ուղղութեամբ։ Ասոնք երբեմն սաստիկ մոլեռանդութեամբ Հայութիւնը ջնջելու եւ լատինութիւնը տեղը դնելու կը ջանային, բայց բաւական ժամանակէ իվեր աւելի շահեցողական ուղղութիւն մը ընդգրկած էին, Հայոց ազգային զգացումները շոյելով, ընդհանուր գիծերու մէջ հայկական ձեւերը պահելով, եւ աստ եւ անդ բառերու կամ նախադասութիւններու կամ շարժումներու փոփոխութեամբ գոհանալով, միայն թէ պապական իշխանութեան հպատակութիւնը կամ համակերպութիւնը բացարձակ կերպով ապահովուէր, ապագային թողլով աստիճանապէս յառաջացնել փոխակերպութիւնը։ Արդէն բացատրեցինք Դոմինիկեան Փիրօմալլին եւ Թէաթինեան Կալանոսի ու Փիթուի այդ ուղղութեամբ կատարած մերձեցումները։ Ասոնց ետեւէն եկած էին աւելի ճարտար եւ աւելի ճկուն գործիչներ, Յիսուսեան միաբաններ Իգնատիոս Լոյոլայի աշակերտութենէն, Եղուիտ կամ Ճիզվիթ (Gesuita) կոչուած։ Ասոնք տիրող պետութեան հետ ալ բարեկամութիւն հաստատելու կերպերը գիտէին, բնութեան եւ աստղերու գիտութեանց թեթեւ հմտութեամբ իսկ մարդիկներ կը զարգացնէին, բժշկական եւ առողջաբանական դեղերով եւ հրահանգներով ժողովուրդը կը գրաւէին, եւ այս կերպով ճամբայ կը բանային իրենց նպատակին համաձայն ներշնչումներ թելադրելու։ Պէտք չէ եւս մոռնալ, որ ինչ ալ ըլլային հռոմէական քարոզիչներուն ներքին սկզբունքները, նենգամիտ ուղութիւնները, սուտակասպաս միջոցները, եւ նորահնար վարդապետութիւնները, աչքի զարնող արտաքին բարեկարգութիւն մըն ալ կը պահէին, կանոնական ձեւեր ունէին, անձնուարց կերեւէին, եւ մանաւանդ մեծերնուն հրամաններուն անսալու եւ հրահանգներուն հետեւելու ճշդապահութեամբ կը փայլէին, որոնք աւելի կը շեշտուէին Արեւելքի մէջ, ուր կանոնական բարեկարգութիւնը եւ խստապահանջ հրամանակատարութիւնը շատ ետեւ մնացած էին։ Եկեղեցական խնդիրներու վրայ մտածողներ պէտք էր խորունկ տպաւորութիւն զգային այդ շօշափելի հակադրութեանց հանդէպ։ Արեւմտեան գործիչներ ուրիշ նպաստաւոր գետին մըն ալ ունէին, եւ այս էր Արեւելքի մէջ տեսնուած բանական տիրապետութեան դէմ, զօրաւոր պաշտպանութեան ակնկալութիւնը, եւ նիւթական օգնութեանց առատութիւնը, բան մը ուսկից հնար չէր որ չի շարժուեր ու չի գրաւուեր ամէն վշտացեալ ու հարստահարեալ սիրտ, եւ ամէն արկածեալ ու աղքատացեալ մարդ։

« 1787. Երուսաղէմի Առաջարկը   |   1789. Յակոբի Դիմումը »
© Gratun.org