Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1794. Մահուան Ճիշդ Օրը

Նախապէս պէտք է դիտել որ Յակոբի մահը օգոստոս 1-ին տեղի ունեցած է, եւ ոչ օգոստոս 2-ին։ Իրաւ տապանագիրին մէջ կը կարդանք։ Հազար հարիւր քսան եւ ինն Հայոց թվի, երկրորդ աւուր ամսոյն Հռոմայ օգոստոսի, եւ ոչ ամսոյն Հոռոմոց (ԿԱԹ. 165), սակայն այդ արձանագրութիւնը որ անագան գրուած է հիւսնական խալիֆա Զաքարիայի կողմէ, տապանին բուժիչ ախտից մարմնականի յայտնուելէն ետքը, շփոթած է թարգման օրը մահուան օրին հետ։ Անոր համար տագնապին մէկ անկիւնը աւելցուցած կայ, թէ Սուրբ հօրս յանգում յեղեւ թվ. ՌՃԻԹ օգոստոսի Ա. ։ Պատմիչն ալ կ՚ըսէ թէ յաւուր՝ յորում հանգուցեալ են զնա ի տապանի, երկուշաբթի պատահեալ (ԶԱՔ. Բ. 91), եւ 1680-ին երկուշաբթին կ՚իյնայ ճշդիւ օգոստոս 2-ին։ Արդ Յակոբի բերնով գրուած դաւանագիրը օգոստոս 1 թուական կը կրէ, թէ հայերէն (ԿԱԹ. 164) եւ թէ գաղղիերէն օրինակներու (ԱԶԱ. 128), եւ թէ Յունանեանի մէջ (ՏԱՇ. 112), որով կը հաստատուի, թէ դաւանագիրը ոչ թէ միով աւուրբ քան զմեռանել իւր գրուած է (ՉԱՄ. Գ. 719), այլ նոյն իսկ մեռած օրը։ Արդ ամէն հետաքնին միտք կրնայ մտածել, թէ ինչ արժէք կրնայ ունենալ 82 տարեկան ծերունիի նոյն իսկ մահուան վայրկեանին տուած յայտարարութիւնը, որ 8 ամիս շարունակ Լատին աբեղաներու հետ ալ շփման մէջ գտնուելով, եւ երկու ամիսէ իվեր հիւանդացած ալ ըլլալով, չէ ուզած եւ չէ մտածած այդպիսի յայտարարութիւն մը տալ, թէպէտեւ անշուշտ իրեն մօտեցող հռոմէականներ այդպիսի գրութիւնմը ձեռք անցնելու ջանք ունեցած են։ Նոյն իսկ գրուածին պարունակութիւնն ու ոճն ալ, որուն մէջ կը յիշուին 82 տարեկան եւ 4 ամսական ըլլալը, 26 տարի հայրապետութիւն վարած ըլլալը, Կասբարինիի եւ Ճիլիի (§ 1792) ներկայ ըլլալը, եւ ուրիշ շատ երկրորդական պարագաներ, յայտնի կը ցուցնին թէ ծերունի հոգեվարքի գրելուն կամ թելադրելուն կամ մտածելուն յարմար գրութիւն չէ, այլ ուրիշներէ պատրաստուած եւ նեղ վայրկենին մը մէջ իբր թէ ստորագրել տրուած գիր մըն է։ Եթէ բնագիրը մէջտեղ ըլլար, կրնար նոյն իսկ ստորագրութիւնը գնուիլ, թէ ութսունամեայ հոգեվարքին դողդոջուն մատերէն ելած կրնա՞յ ըսուիլ։ Հետեւաբար երբեք արժէք եւ նշանակութիւն ունեցող գրուած մը չի կրնար ըսուիլ այդչափ ալ հռոմէականք՝ պայծառ ու լուսաւոր հաւատոյ դաւանութիւն (ԿԱԹ. 163), կամ ջերմեռանդութեամբ ճանչցուած ու ընդգրկուած դաւանութիւն (ԱԶԱ. 125) տեսնան այդ կեղակարած գրութեան մէջ։

« 1793. Յակոբի Մահը   |   1795. Վերագրուած Գրութիւնը »
© Gratun.org