Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1795. Վերագրուած Գրութիւնը

Բայց պէտք է ուրիշ կարեւոր կէտ մըն ալ նկատողութեան առնել։ Յակոբի դաւանագիրին թէ հայերէնը (ԿԱԹ. 163) եւ թէ գաղղիերէնը (ԱԶԱ. 125), Հռոմի դաւաններէն հանուելով իբր թէ բառական եւ տառական ճշդութեամբ հրատարակուած են հռոմէականութեան պաշտպաններէն։ Այդ հայերէնը երեսունուեօթը տողի ընդարձակութիւն ունեցած ատեն, գաղղիերէնը իննսունուհինգ տող գրուած մըն է, եւ ըսել թէ այս երկուքը՝ իբր իսկական բնագիր եւ իբր նոյն վաւերագիր առջեւ կը բերուի։ Կը սիրեն կարծել թէ ընդարձակ թարգմանութիւն ըսելով (ԿԱԹ. 164) կրնան արդարացնել եւ իբր վաւերական եւ պաշտօնական ներկայացնել այդ տեսակ խարդախ խեղաթիւրումները։ Ընդհակառակն ամէն խղճամիտ քննադատ կրնայ համարձակ ըսել, թէ երկու կեղակարծ գրուածներ են, ճարտար հռոմէականներէ պատրաստուած, եւ իբրեւ իրենց յաջողակութեան արդիւնք պապութեան ներկայացուած, փոխադարձ վարձքին կամ գովեստին արժանալու համար. քանի որ իրենց երկար բանակցութիւններով արդիւնք մը ձեռք չէին կրցած ձգել, եւ դիւրին միջոց մըն էր՝ այլեւս ձայն հանել չկրցող հանգուցելոյն բերանը ուզած խօսքերնին դնել։ Մանաւանդ որ այսպիսի բան մը, եթէ իրօք տեղի ունեցած ըլլար, պէտք չէր անծանօթ մնար կաթողիկոսին շուրջը գտնուողներէն, մանաւանդ թէ պէտք էր որ հանրութեան մէջ ալ լսուէր, եւ իւրաքանչիւրին ձգտումներուն համեմատ գովասանքի կամ մեղադրանքի նիւթ ըլլար, եւ ազգին մէջ շշուկ տարածուէր եւ շփոթութիւն ծագէր, եւ ոչ թէ բոլորովին անծանօթ մնար, եւ հայրապետը իբր հաւատարիմ ուղղափառ հայադաւան պատուուէր եւ գովուէր, օրհնաբանուէր ու բարեբանուէր, եւ սրբութեան համբաւով փառաւորուէր։ Մինչ ամէն ազգային յիշատակարաններ եւ պատմութիւններ բացարձակապէս կ՚անգիտանան այդպիսի եղելութիւն մը, որ շատ կարեւոր միջադէպ մը պէտք էր կազմէր, եթէ իրական ըլլար։ Հարկ կը զգանք նաեւ մտադրութիւն հրաւիրել գաղղիերէնին մէջ տեսնուած անճշդութեանց վրայ, որ ընդունելով հանդերձ թէ մահուանէ քանի մը վայրկեան առաջ գրած է այդ դաւանագիրը, եւ անոր կաթողիկոսութեան քսանուվեցերորդ տարին է, զայն եօթանասուն տարեկան եւ չորս ամսական կը հաշուէ (ԱԶԱ. 126), եւ 1670 տարին թուական կը դնէ (ԱԶԱ. 128) 1680-ին կատարուած մի բանին, որ տպագրական սխալ ալ չէ, վասնզի յառաջ բերող հեղինակն ալ իբր 1670 տարւոյ վաւերագիր կը ներկայացնէ (ԱԶԱ. 124)։ Այս այսպէս ըլլալով հանդերձ՝ երեք տարի ետքը 1673-ին իբր Յակոբէ ի կենդանութեան գրուած գիր մըն ալ կը յիշէ, եւ հասցէէն աւելի բան մը յառաջ չի բերեր (ԱԶԱ. 128), որով նամակի հասցէի մըն ալ հաւատոյ դաւանութեան զօրութիւն վերագրած կ՚ըլլայ։ Ըստ այսմ տրուած բացատրութիւններէն ետքը շատ կը նուազի, լաւ եւս կը ջնջուի, այդ տեսակ գիրերու կարեւորութիւնը, որոնք կեղակարծ ձեռքերով Հռոմ կը ղրկուէին, իսկ իրենց բուն տեղը ոչ իրականութիւն ունէին եւ ոչ հետք կը թողուին։

« 1794. Մահուան Ճիշդ Օրը   |   1796. Մահուանէ Ետքը »
© Gratun.org