Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1797. Յաջորդութեան Խնդիրը

Յակոբի ուղեկից եւ գործակից եղող պատգամաւորութեան երեք եպիսկոպոս եւ երեք աշխարհական անդամները (ԶԱՄ. Բ. 34). իրենց պաշտօնը վերջացած նկատեցին կաթողիկոսին մեռնելովը, եւ որոշեցին ետ դառնալ։ Աշխարհականներէն մէկը միայն, Պռօշ իշխանին որդին Իսրայէլ Օրի՝ ետ չի դարձաւ, այլ ճանապարհը շարունակելով դարձաւ Վենետիկ, եւ անկէ Գաղղիա, զինուորութիւն սովորելու համար (ԼԷՊ. Ա. 243), առաջինը ըլլալով Հայերու մէջ շատոնց մոռցուած ասպարէզին հետեւիլ։ Վերջին ատեններ՝ միայն ապարան բանալու կամ կրօնաւոր ըլլալու կամ առեւտուր ընելու համար՝ Հայեր Եւրոպա կ՚անցնէին։ Երբոր Յակոբ կաթողիկոս Կ. Պոլիս կը հիւանդանար եւ կը վախճանէր, Եղիազար արդէն Երուսաղէմէ մեկնած էր, իր խոստման համաձայն, եւ Կ. Պոլիս մօտեցած ատեն լսեց Յակոբի մահը, եւ չուզեց յառաջել, ճամբան փոխեց եւ Երուսաղէմ դարձաւ (ՉԱՄ. Գ. 179)։ Յակոբի մեռնելովը ոչ միայն կը դադարէր Կ. Պոլիս գալուն նպատակը, այլեւ Եղիազարի դիրքը կրնար անակնկալներու հանդիպիլ, գուցէ եւ վնասուիլ, մինչ Երուսաղէմի մէջ կազմուած դիրք մը ունէր, եւ այնտեղէն տիրաբար կրնար իր գործերը կարգադրել, ունեցածը պահել, գուցէ եւ լաւագոյն դիրք մըն ալ կազմել։ Կաթողիկոսը աթոռէն հեռու մեռած ըլլալով, Էջմիածինի միաբանութիւնը առիթ չունեցաւ, կամ թէ չհամարձակեցաւ, քանի մը օրուան մէջ յաջորդն ընտրել եւ նստեցնել, ինչպէս եղած էր Յակոբի ընտրութեան ատեն (§ 1723)։ Ներքին կառավարութեան գլուխը մնաց Ստեփանոս Իլվովցի եպիսկոպոսը, որ Յակոբի մեկնած ատեն իբր փոխանորդ նշանակուած էր, եւ մեռնելէն ետքը տեղապահ նկատուեցաւ (ՀԴՊ. 296)։ Միաբանութիւնը խոհական ուղղութեամբ սպառեց որ Կ. Պոլսոյ հետ համաձայն կերպով գործէ։ Բայց այնտեղ ալ բաժնուած էին կարծիքներ, եւ գլխաւոր խնդրոյ կէտը Եղիազարի անձն եւ անոր հակաթոռ կաթողիկոսութեան դիրքն էր, որուն աւելի գործունէութիւն եւ ընդարձակութիւն տալ սկսած էր Եղիազար Յակոբի մահուանէ ետքը։ Մայրաքաղաքին մէջ բազմաթիւ ազդեցիկ կուսակիցներ ունէր, որոնք առիթը նպաստաւոր կը գտնէին անոր ձգտումներու գոհացում տալ, եւ պէտք է ըսել թէ Յակոբ կաթողիկոս իր վերջին անգամ Կ. Պոլիս գտնուած ատեն շատ մեղմ կերպով սկսած էր խօսիլ եւ վարուիլ Եղիազարի նկատմամբ, մինչեւ իսկ շատ հաւանական է, որ ինքն տեղի տալու եւ հրաժարելու մտադիր էր, մանաւանդ եթէ այդ նպաստաւոր ըլլար իր մեծ գաղափարին։ Արդէն բացատրեցինք վերջին հրաւիրագիրին ոճը եւ Կաֆացիին հրաւիրակ յղուելուն կէտերը (§ 1791)։ Կ. Պոլսոյ պատրիարքութեան աթոռին վրայ կը գտնուէր Կրպոյ Ռաբուն (§ 1791), որ թէպէտ 1680 տարւոյն մէջ, Յակոբի մահուանէ քիչ ետքը պատրիարքութենէ հեռացուած էր, եւ Թորոս Կոստանդնուպոլսեցի, Քէօմիւրճեանէ Մորոս կոչուած երէցը (ՄԽԻ. 29) աթոռը գրաւած էր (00. ՕՐԱ. 111), սակայն Կրպոյ 40 օրէն կրցած էր զայն տապալել, եւ երկրորդ անգամ պատրիարքութեան բարձրանալ (ՉԱՄ. Գ. 721)։ Կրպոյ յայտնի համամիտ կը տեսնուէր Եղիազարի կողմին, եւ Էջմիածինի հետ ալ բանակցութիւնք կը շարունակէին 1681 տարւոյն ընթացքը։ Անհնար էր որ ինքն Եղիազար ալ իր մասին պէտք եղած ճիգերը թափած եւ միջոցները գործածած չըլլայ։ Վերջապէս Մայրաթոռոյ միաբանութիւնն ալ համոզուեցաւ, որ թէ եկեղեցւոյ խաղաղութեան տեսակէտէն, եւ թէ միաբանութեան նիւթական օգտին տեսակէտէն, նպաստաւոր էր ճարտար ու կարող եւ ունեւոր Եղիազարին Էջմիածին գտնուիլը։ Ուստի հաւանեցան այդ որոշման, Պարսիկ կուսակալն ալ համոզեցին, եւ Պարսիկ արքունիքին հրովարտակն ալ ստացան, եւ այս կերպով աթոռին յաջորդութեան խնդիրը լուծուեցաւ 1691 յուլիսին, տարի մը վարանոտ վիճակէ ետքը, բայց դեռ բաւական ատեն անցաւ, մինչեւ որ Մայրաթոռը իր նոր գահակալը տեսնար։

« 1796. Մահուանէ Ետքը   |   1798. Կարծեցեալ Կաթողիկոս Մը »
© Gratun.org