Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1798. Կարծեցեալ Կաթողիկոս Մը

Այսպէս է սովորական աղբիւրներէն քաղուած պատմութիւնը, սակայն վերջին օրերուն մէջ Երուսաղէմի մատենադարանապետ Մեսրոպ Նշանեան վարդապետ, պարապութեան միջոցին համար Սահակ անունով կաթողիկոսի մը խնդիրը մէջտեղ հանեց (12. ՏԱՃ. 369)։ Նա գտեր է որ 1680 օգոստոս 10-ին, այսինքն Յակոբի վախճանէն ինն օր ետքը գրուած նամակին մը մէջ, երկու վարդապետներ՝ Գրիգոր Կեսարացի եւ Աստուածատուր՝ Կ. Պոլիսէ Երուսաղէմ գրեր են թէ Յակոբ իրեն յաջորդ ցուցած է զԻսահակ վարդապետն, եւ թէ նոյն ինքն Եղիազարի եւ Մարտիրոսի Կաֆացիին յանձնարարած է հոգալ զայս։ Իսկ Քէօմիւրճանն Յակոբի վրայ գրած ողբին մէջ տեղ մը ըսեր է, թէ զկտակ արարեալ, զտէր Սահակն ընտրեալ է։ Ուրիշ տեղ մըն ալ գրեր է, թէ Էջմիածինի մէջ զԻսահակ սուրբ հայրապետն մեծարեն յաթոռն սուրբ նախնի, եւ մեզ գիր մխիթարեանց օրհնութեամբ նորոգ ժամանի (12 ՏԱՃ. 370)։ Բայց խնդիր է գիտնալ թէ այդչափը կը բաւէ՞ արդեօք նոր անուն մը աւելցնելու հայրապետական ցուցակին մէջ։ Մեր տեսութեամբ Յակոբի կտակը փափաք մըն է եւ ոչ եղելութիւն, եւ իրականութեան փաստ չէ, քանի որ Յակոբ ինքն ալ գործը նախատեսած է, եւ հաւանած է որ զով ոք կամին ընտրեալ դիցէն յաթոռն (12 ՏԱՃ. 369)։ Կը մնայ մեկնիլ Էջմիածինի րաբունեաց խմբին գործը, որ Սահակը մեծարեն յաթոռն, եւ անկէ եկած՝ գիր մխիթարանաց օրհնութեամբ ըսուածը (12 ՏԱՃ. 370)։ Սակայն պէտք չենք զգար, մեծարեն ըսուածը օծում իմանալ, եւ գիր մխիթարանաց ըսուածը, հայրապետական անդրանիկ կոնդակ իմանալ։ Միաբանութիւնը կրնայ պատուոյ ցոյց ըրած ըլլալ, եւ Սահակը իբր հայրապետութեան տեղակալ ճանչնալ, եւ Կ. Պոլիս ալ մխիթարութեան գիր ղրկել Յակոբի մահուան վրայ, բայց թէ Սահակ եւ թէ միաբանութիւն իրաւամբ սպասած կըլլան, որ տիրող երկպառակութիւնը եւ հակաթոռութեան կնճիռը փակուի, եւ այնպէս պաշտօնական ծիսակատարութեանց անցնին։ Այս բանին ստուգութիւնը կը քաղենք, Կաֆացիին Էջմիածին լուր ղրկելէն , որ մի գուցէ թարց հարցանելոյ այսր կողմանց առնէք կաթողիկոս (ԶԱՔ. Բ. 106)։ Տարի մը ետքն ալ, 1781 յուլիս 21-ին, միաբանութեան Եղիազարի գրած նամակին մէջ Սահակի անուն չկայ, եւ աթոռը բոլորովին դատարկ ցուցուած է (ՍՏՈ. 111)։ Եթէ Սահակի մը Էջմիածին կաթողիկոս նստած ըլլալը ստոյգ ըլլար, պէտք չէր զայն լռեր Քանաքեռցին, եւ ոչ ալ զայն պիտի զանց ընէին Երեւանեցին եւ Շահխաթունեան, որոնք կաթողիկոսներու յաջորդութիւնը կազմած են Էջմիածինի դիւանին եւ յիշատակներուն հետեւողութեամբ, եւ Սահակի գոհութիւնն իսկ կանգիտանան։ Հետեւապէս Քէօմիւրճեանի ողբին անորոշ մէկ բացատրութիւնը բաւական չենք սեպեր նոր կաթողիկոս մը հաստատելու, եւ զայն անմիջապէս թուահամարի ներքեւ ալ առնելու, ինչպէս կաճապարէ ընել Նշանեանը (12 ՏԱՃ. 371)։ Սահակի անունը ընդունողներ, պէտք էր նախապէս պատմութենէ ստուգէին թէ ով ոք էր այդ Սահակը, որ թերեւս ամէնէն առաջ տեղապահութեան կոչուած Սահակ Մակուեցին ըլլայ (§ 1759), յետոյ Ատրպատականի առաջնորդ, ուսկից ետքը Մատթէոս եղաւ տեղապահ, եւ վերջին անգամ ալ Ստեփանոս Իլվովացին էր այդ պաշտօնը վարողը (§ 1797)։ Ասկէ զատ պէտք էր պարզել թէ ինչպէս եղաւ սահակի կարծեցեալ կաթողիկոսութեան վախճանը, թէ ինչպէ՞ս դադարեցաւ, եւ ի՞նչ հանգամանքներով ինքն մերժուեցաւ որ Եղիազարի տեղ բացուի։ Առառաւելն յառաջ բերուած վկայութիւններէ կրնար քաղուիլ, թէ Սահակ՝ որ Յակոբի կողմէն կաթողիկոսացու ցուցուած էր, Մայրաթոռոյ տեղակալութիւնը վարողն էր Յակոբի մեկնելէն ետքը, թէպէտ Իլվովցին յիշուած է իբրեւ տեղապահ, կամ թէ Ատրպատականէ տեղապահութեան կոչուեցաւ Յակոբի մահուանէ ետքը։ Մեր պատճառաբանութեան եզրակացութիւնը կը հաստատեն ուրիշներն ալ, թէ Սահակ առաջնորդ Ատրպատականի, Յակոբէ ցուցուեցաւ մահուընէ 10 տարի առաջ, բայց չընտրուեցաւ, եւ թէ ինքն ալ կը սոսկար այս աստիճանէ իբրեւ ծանրակշիռ բեռէ մը։ Այս առթիւ նորէն Սահակն ալ եռանդուն կաթոլիկ ցուցնելու ջանքեր կը կրկնուին (12. ԱՄՍ. 579), սակայն Սահակ ալ Յակոբի նման, առանց իր հայադաւանութիւնը զոհելու՝ զինքն ընդհանուր եկեղեցւոյն միութեան մէջ ճանչցող մը եղած կ՚ըլլայ։

« 1797. Յաջորդութեան Խնդիրը   |   1799. Մխիթար Վանեցի »
© Gratun.org