Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1803. Բաղտասար Եւդոկիացի

Բաղդասար Եւդոկիացի նահատակուած է ի Կարին։ Պատմական պարագաները շատ քիչ տարբերութեամբ կը գտնենք թէ յատուկ վկայաբանէ (ՆՈՐ. 490) եւ թէ Քանաքեռցիէ գրուած (ԶԱՔ. Բ. 120), բայց աւելի ճիշդ կը կարծենք առաջինը, զի Քանաքեռցին կը խոստովանի թէ հարցի զԹուրք ընկեր նահատակին, եւ գրեցի որպէս լուայ (ԶԱՔ. Բ. 124). մինչ առաջինը իբր ականատես իր գիտցածը կը գրէ կատարեալ մանրամասնութիւններով։ Բաղդասար պզտիկ տարիքին մէջ հօրմէն որբ կը մնայ, եւ իր մեծ երբօր Անտոնի կողմէ կոշկակարի մը քով կը դրուի, եւ անոր հետ Զմիւռնիա կ՚երթայ։ Այնտեղ բռնութեամբ զինքը կ՚իսլամացնեն եւ կը թլփատեն 13 տարեկան եղած ատեն (ՆՈՐ. 490), սակայն տղան դժկամակ ըլլալով, քրիստոնէութեամբ ապրելու նպատակով Եւդոկիա կը դառնայ՝ նոյն իսկ կոշկակար վարպետին խորհուրդով (ԶԱՔ. Բ. 121), բայց այնտեղ ալ մայրն ու եղբայրները կը կասկածին, եւ կը յորդորեն որ Օսմանեան սահմաններէն ելնէ, եւ Էջմիածինի կողմերը երթայ, ինչպէս որ ալ կը կատարէ։ Մայրտաճարը ու զանազան վանքեր ուխտի կը պատի, եւ վերջապէս վանքի մէջ կը հաստատուի, որուն անունը յիշուած չէ, ու 7 տարի կը մնայ (ՆՈՐ. 491) Զաքարիա վարդապետի մը մօտ (ԶԱՔ. Բ. 122), սաղմոս ու շարական սորվելով եւ վանքին ծառայելով։ Վարդապետին մահունէ ետքը, նոյն վանքը կը թողու, եւ 2 տարին եւս շրջեալ աստ եւ անդ, վերջէն Երեւանի մէջ քրիստոնեայ կոշկակարի մը մօտ աշխատելու եւ վաստակելու կը մտնէ (ՆՈՐ. 491)։ Այնտեղ կը ճանչցուի Եւդոկիացի Հայէ մը, ուսկից կը լսէ Կարնեցի Տաճիկ մը, եւ միտքը կը դնէ խաբկանօք պատանին Կարին տանիլ, եւ այնտեղ իսլամութեան վերադառնալու ստիպել։ Այս միտքով, իբրեւ թէ Եւդոկիացի ըլլար, եւ պատանին իրեններուն դարձնելու յանձնարարութիւն ունենար, կը համոզէ միասին ուղեւորիլ. անոր ունեցած դրամներն ալ ձեռքէն կ՚առնէ, եւ Կարին հասնելուն իր միտքը կը գործադրէ, եւ Բաղդասարին իսլամացած ըլլալը Եուսուֆ կուսակալին կը հաղորդէ (ԶԱՔ. Բ. 122)։ Երբոր լուրը մէջտեղ կ՚ելլայ, Բաղդասար հոգեւարապէս զօրանալու համար իսկոյն կը խոստովանուի եւ կը հաղորդուի Մեծահրաշի Կիրակէն, որ է ըսել 1672 մայիս 19-ին։ Բաղդասար կը ձերբակալուի, եւ առաջին հարցուփորձէ ետքը կը բանտարկուի, ուր նորէն կը հողորդուի Յակոբ քահանայի մը ձեռքով (ՆՈՐ. 492), որ երբեմն լեալ էր մաքսապետ (ԶԱՔ. Բ. 124)։ Չորս օր ետքը կրկին կը հարցուփորձուի, եւ արիաբար քրիստոնէութիւնը խոստովանելուն վրայ, գլխատման վճիռ կը տրուի, եւ կը տարուի Կանայ դուռնէն դուրս (ՆՈՐ. 493) ի բլուրն որ ասի Սուրբ Նշան (ԶԱՔ. Բ. 124), եւ կը գլխատուի Գայիանեանց տօնին երեքշաբթի օրը, 1672 յունիս 4, ժամը 6-ին (ՆՈՐ. 494). իսկ Քանաքեռցիի համեմատ, 1664 Հռիփսիմեանց տօնին օրը ժամը 8-ին (ԶԱՔ. Բ. 124), որ կը հանդիպի յունիս 7ին։ Այլ ինչպէս ըսինք, կը նախադասենք առաջին վկայաբանին գրածը, թէպէտեւ Քանաքեռցին ալ կ՚ըսէ, թէ ի ժամ նահատակութեան սրբոյն ոչ պատահեցայ, այլ ի վաղիւն հարցի զԹուրք ընկեր նորա (ԶԱՔ. Բ. 124), որով գոնէ իր Կարին գտնուած թուականը ճշդութեամբ նշանակած պէտք կ՚ըլլար ենթադրել։ Բաղտասարի տարիքը, թէպէտ իբր պատանի կը յիշուի (ԶԱՔ. Բ. 126), այլ 13 տարեկանին փորձանքի հանդիպած, 7 տարի վանք մը մնացած, 2 տարի եւս շրջած, եւ զանազան ուղեւորութիւններ ըրած ըլլալը հաշուելով, իբր 25 տարեկան չափահաս երիտասարդ մը եղած պետք է ըլլայ։ Նահատակին մարմինը թաղուած է Կարին ի հարաւակողմն եկեղեցւոյն, ի ներքոյ որմոյն (ԶԱՔ. Բ. 124), ուր ցարդ կը տեսնուի գերեզմանի քարը, առանց արձանագրութեան, բայց միշտ իբրեւ նահատակի գերեզման պատուուած Կարնեցիներէն։

« 1802. Պատուական Արփայեցի   |   1804. Կարնեցի Վկաներ »
© Gratun.org