Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Եղիազար Ա. Այնթապցի

1811. Երուսաղէմի Գործերը

Այս պատճառով կը պարտաւորուինք առանձինն մտադրութիւն դարձնել ազգային եկեղեցւոյն զանազան աթոռներուն վրայ, որոնց մէջ բաժնուած էր ժամանակին Հայութիւնը Երբոր Եղիազարի հեռանալով տրամադրելի կը դառնար Երուսաղէմի աթոռը, անոր բնական յաջորդ կը ներկայանար Մարտիրոս Կաֆացին, որ թէպէտ հինէն Եղիազարի մրցակից և հակառակորդ, այլ յարաբերութիւնները փոխուած էին, յորմէհետէ Յակոբի մեծ խորհուրդը մէջտեղ ելած էր, և Կաֆացին անձամբ Երուսաղէմ գացած էր՝ Եղիազարը Կ. Պոլիս հրաւիրելու, որով նորէն բարեկամութիւն հաստատուած էր իրենց մէջ (§ 1791)։ Ըստ այսմ բնաւ դժուարութեան չի հանդիպիր ըսել, թէ Եղիազար ինքն ալ երբ Կ. Պոլիս կը գտնուէր, անձամբ օգնած ըլլայ Մարտիրոսի վերջնականապէս Երուսաղէմի պատրիարք ճանչցուելուն, և անբացատրելի կը դառնայ ըսել, թէ զկնի մեկնելոյ Եղիազարու ի Կոստանդնուպոլսոյ, Մարտիրոս Կ. Պոլիս եկած ըլլայ։ Մարտիրոս անձնապէս պարտքերու տակ կը գտնուէր, ուստի բազում տառապանս կրեց այս երեսէն, և բանտ ալ դրուեցաւ (ՉԱՄ. Գ. 720), ինչ որ կը համայձայնի Ստեփանոս Մեղրեցիի բանտարկութեան մասին գրածներնուս (§ 1785)։ Անհաւատալի չէ կարծել որ Եղիազար Մարտիրոսի ազատութեան ալ օգնած ըլլայ, վասնզի Մարտիրոսի Երուսաղէմ դառնալը կը համեմատուի Եղիազարի Էջմիածին ուղևորելուն 1682-ին։ Շատ չ՚անցնիր և Հայերու ու Յոյներու մէջ վէճ մը կը բացուի 1683-ի զատկին, որ ապրիլ 8-ին կը հանդիպէր, հանդիսագիր Գրիգոր եպիսկոպոսին Ս. Գերեզմանին դուռը աւետարան կարդալէն, զոր Յոյներ բրօք և մահակօք ի բաց վարեալ կ՚արգելեն, իրենց սեփական պնդելով այդ իրաւունքը (ԱՍՏ. Ա. 402)։ Մարտիրոս տեղական դատարանին առջև իրաւունք կը շահի. բայց երբ երկու պատրիարքներ Ադրիանուպոլիս կու գան, մեծ եպարքոսը Յոյներուն իրաւունք կու տայ, և հազիւ թէ Քէօմիւրճեանի միջնորդութեամբ գործը հաշտարար կերպով կը փակուի, և Մարտիրոս Երուսաղէմ կ՚ուղևորուի։ Բայց ճամբան կը մեռնի Եգիպտոսի մէջ, Վերափոխման շաբաթապահքին, որուն բարեկենդանը կ՚իյնար 1683 օգոստոս 5-ին, և կը թաղուի Մար-Մինա կամ Ս. Մինաս եկեղեցւոյն գերեզմաննոցը (ԱՍՏ. Ա. 404)։ Նոր պատրիարքի ընտրութիւնը դժուարութեանց կը հանդիպի, զի հազիւ յետ անցնելոյ երկուց ամաց Յովհաննէս եպիսկոպոս Կոստանդնուպոլսեցի, Նօխութճի մականունեալ իբրև սիսեռնակեր պահեցող մը, կայսերական հրովարտակով աթոռ կը բազմի 1685-ին։ Խաղաղութիւնը երկարատև չըլլար, զի 1687-ին Սիմէոն եպիսկոպոս կը յաջողի պատրիարքութեան հրովարտակ ստանալ, և Յովհաննէսը կը հալածէ (ԱՍՏ. Ա. 405)։ Իսկ ուրիշներ Մինաս Ամդեցին կը կարծեն աթոռը գրաւողը, Յովհաննէսն ալ իրեն հետ աթոռակից պահելով (ԲԱՌ. 56)։ Այլ հաւանական է կարծել, որ նախ Մինաս աթոռին կանցնի և Սիմոնէ կը վտարուի։ Յովհաննէս ալ հանդարտ չի մնար և նորէն պատրիարքութիւնը ձեռք ձգելու կաշխատի, բայց հազիւ չորս տարիէն կը յաջողի Սիմէոնը տապալել, և ինքն ըլլալ բուն պատրիարքը 1691-ին։ Այդ միջոցին տեղի կունենային Յոյներու և Լատիններու վէճերը Սուրբ Տեղեաց քանի մը հատին սեփականութեան վրայ, և Լատիններ դեսպանին միջամտութեամբ զօրանալնէն ետքն ալ Հայոց դէմ, պահանջումներ հաներ էին։ Բայց Յովհաննէս պատրիարք աթոռին ունեցած հին հրովարտակներուն զօրութեամբ՝ յաջողեցաւ հաստատել և պահպանել հայկական սեփականութիւնները։ Սակայն Յոյներ ետ չկասեցան իրենց պահանջումներէն, և շարունակ կը նեղէին Հայերը մինչև իսկ զատկի ճրագալոյցին Ս. Գերեզման մտնելու իրաւունքն ալ զլանալով բայց Յովհաննէս այդ կէտին մէջ ալ պաշտպանեց Հայոց իրաւունքը 1692-ին (ԱՍՏ. Ա. 412)։ Այդ վիճակին մէջ էին Երուսաղէմի գործերը, Եղիազարի կաթողիկոսութեան վերջերը։ Միայն թէ այդ եղելութիւնները պատճառ եղած էին մեծամեծ ծախքերու և ծանր պարտքերու՝ որոնք 200 քսակի կամ 100,000 ղուրուշի հասած էին, և ՊապաՄինաս, որ 40 տարիէ իվեր Երուսաղէմի մատակարարութիւնը կը վարէր, Կ. Պոլիս զրկուեցաւ, ազգայնոց օգնութիւնը խնդրելու (ԱՍՏ. Ա. 409)։ Այս է այն մեծ պարտքին սկզբնաւորութիւնը, որ Շղթայակիր Գրիգոր պատրիարքին հռչակաւոր գործունէութեան ասպարէզ բացաւ։

« 1810. Ընթացքն ու Գործերը   |   1812. Կ. Պոլսոյ Գործերը »
© Gratun.org