Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Եղիազար Ա. Այնթապցի

1814. Հայոց Զգացումները

Եղելութեանց ներքին պայմանները լաւ իմանալու համար, անգամ մըն ալ կրկնենք Հայերուն բնական եղած ներքին միտումները ու դիտումները։ Ասոնց առաջինն է իրենց եկեղեցւոյն թոյլատու և լայնախոհ սկզբունքը, որով ուղիղ հաւատքը կամ ուղղափառութիւնը իրենց բացառիկ սեփականութիւն չեն նկատեր, և երեք ժողովները ընդունող եկեղեցիներուն բոլորը՝ Քրիստոսի ճշմարիտ և ընդհանրական եկեղեցիէն դուրս չեն նետեր։ Որչափ ալ իրենց սեփական վարդապետութեան յարած կը մնան, սակայն ուրիշներուն ալ՝ սեփական կամ մասնաւոր կամ երկրորդական վարդապետութիւն ունենալը չեն արգելեր։ Միւս մէկ տեսութիւնն ալ կրթութեան ուսման և զարգացման անյագ և անկեղծ տենչն է, որով ուր որ նշոյլ մը կը տեսնեն՝ արշաւասոյր կընթանան, և ուսկից որ ակնկալութիւն կրնան տեսնել՝ անհամբեր կը դիմեն։ Ինչպէս չեն կասիր նիւթական շրջանակի մէջ զոհողութիւններու և նեղութիւններու յանձնառու ըլլալ, նոյնպէս մտաւորական և հոգևորական շրջանակի մէջ ալ իրենց միտքն ու սիրտը զոհողութեանց ենթարկելէ չեն քաշուիր։ Այդ սկզբունքներուն հետևողներուն կողմէն՝ ուրիշ եկեղեցիներու մատուցած յարգանքը, կամ անոնց համակերպելու յանձնառութիւնը, ոչ հայադաւանութեան անցնիլ է, և ոչ ալ ինչպէս կաթոլիկներ կը խոսին, մոլորութենէ ուղղութիւն դառնալ է, այլ փափաքուած նպատակին մը համար անտարբերութեամբ կատարուած զիջողութիւն մըն է։ Հայութեան սեփական այդ զգացումին հետևանք պէտք է ճանչնանք, հռոմէադաւան դպրոցներու մէջ ուսում առնող աշակերտներուն համարձակօրէն հայադաւան եկեղեցւոյ պաշտօնէութեան մտնելը, և հայադաւան աթոռներէ ձեռնադրութիւն ընդունիլը, և զայդ պէտք է ճանչնան կաթոլիկութեան պաշտպաններն ալ, եթէ չեն ուզեր իրենց համամիտները, իբր նենգաւոր և իբր կեղծուրաց ամբաստանել։ Բայց թէ այնպէս կամ թէ այսպէս, ակներև է որ մեծ եղաւ այսպիսիներուն ազդեցութիւնը ժողովուրդին մէջ գժտութեան որոմը ցանելու, հաւատակիցները իրարմէ բաժնելու, հերձուածողութեան և հերետիկոսութեան մակդիրով զիրար նախատելու, սուրբ խորհուրդներուն վաւերականութեան կամ ապօրինութեան զրոյցներով եկեղեցիներ զատելու, ու Հայերը Լատին եկեղեցիներ հաւաքելու, և վերջապէս Եւրոպական կամ օտար յարաբերութեանց գայթակղեցուցիչ և կասկածաւոր ենթադրութիւնները ստեղծելու, և պետական օրէնքով ճանչցուած պատրիարքութեան կամ ազգապետութեան դէմ ըմբոստութեան դրդելու։

« 1813. Կաթոլիկներու Գործերը   |   1815. Ներքին Պառակտումը »
© Gratun.org