Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Եղիազար Ա. Այնթապցի

1815. Ներքին Պառակտումը

Այս տեսակ երկպառակութեանց սկզբնաւորութիւնը ճիշդ այդ միջոցին սկսած լինելուն վկայութիւնը ունինք Երեմիա Քէօմիւրճեանէ, որ 1960-ին Եղիազար կաթողիկոսի գրած նամակով կը ծանուցանէ, թէ եկեալ հասեալ է հեռ և նախանձ և վրդովումն նոր ի մէջ Հայոց, յորմէ և գայթակղութիւն բազմաց, կաթոլիկ և հերձուածող, Ֆրէնկ և Հայ շշնջելով, հանդերձ այլովք աղճատանօք։ (ՉԱՄ. Գ. 722)։ Մաղաքին Ճէվահիրճեան ալ կը հաստատէ, թէ մեք զայսպիսի ինչ որ գիտէաք, զի զեկեղեցին Քրիստոսի մի ճանաչէաք, և ահա այժմ խստութիւնք բիրտ արանց հաստատեցին ի մէջ եկեղեցւոյ բաժանումն չար (ՉԱՄ. Գ. 723)։ Զոր Ճէվահիրճեան բիրտ արանց կը վերագրէ, Քէօմիւրճեան գլխաւորին անունովը, կը յիշէ թէ այդ բանին եղև առիթ Սարգիս ոմն Թոխաթցի (ՉԱՄ. Գ. 722)։ Բայց որոշակի չի տար այդ Սարգիս Եւդոկիացիին նախընթացը, սակայն պատմութեան կարգէն յայտնապէս կը քաղուի, թէ մոլի լատինասէրներէն էր, և թէպէտ Հայ եկեղեցւոյ մէջ եպիսկոպոսութեան բարձրացած (ՉԱՄ. Գ. 759), սակայն անշուշտ հռոմէականներու մէջ ուսած մէկ մը պէտք է ըլլայ։ Ֆրէնկ կոչումին ծագումը, որ աւելի սովորաբար ՖՌանկ կամ Փռանկ կը հնչուէր, թէպէտ ուղղակի Գաղղիոյ բնակիչներուն յատուկ, սակայն Խաչակիրներու ժամանակէն ընդհանրացած էր բոլոր Լատիններուն կամ լաւ ևս Եւրոպացիներուն վրայ։ Այդ կոչումին՝ իբրև Հայ անունին դիմաբաժանեալ, և իբր ՈՉ-Հայ իմաստով գործածուիլը, աւելի քաղաքական քան թէ կրօնական նշանակութիւն տուած է նոյն կոչումին, և այդ պատճառով քաղաքականապէս կասկածելի կոչում նկատուած է, իբրև բարեկամ և մտերիմ, համամիտ և գործակից Եւրոպական ազգութեանց, որոնք Օսմանեան պետութեանը դէմ հակառակութիւններ և թշնամութիւններ և պատերազմներ կը մղէին շարունակ։ Իսկ այդ Ֆրէնկ անունը ժամանակին լատինասէրներն ու լատինամոլները սիրով կ՚առնէին վրանին, իբրև նշանակ իրենց եւրոպական գաղափարներու հետևողութեան։ Կաթոլիկ կոչումն ալ կը պահէին իբրև տառական կոչումն հռոմէական եկեղեցւոյ իրեն սեփական անունին, որ ճշդիւ կը յայտնէր ծայրայեղ լատինամոլներու վիճակը։ Միայն թէ իրաւունք չունէին կաթոլիկ անունը Ուղղափառ թարգմանել, որ ոչ ստուգաբանութեամբ, ոչ կիրառութեամբ, և ոչ պաշտօնական լեզուով Կաթոքիկ կոչման չի համապատասխաներ։ Ստուգաբանութեամբ Յոյներուն որթոդոքս կոչումին կը համեմատի, իսկ պաշտօնական կիրառութեամբ սկիզբէն իվեր սեփական է Հայ ազգային, կամ հայադաւան կամ հայաստանեայց սուրբ եկեղեցւոյ, և անոնք որ հայադաւանութենէն կը խորշէին՝ իրաւունք չունէին և չունին իրենց վրայ առնուլ ուղղափառ կոչումը։ Անունէն գործին անցնելով՝ ազգին մէջ սպրդել սկսած խտրութիւնն ու պառակտումը յառաջ կու գար այն թելադրութենէն, զոր Լատիններ և լատինամիտներ իրենց հետևողներուն կ՚ընէին, թէ Հայ եկեղեցւոյ մէջ պաշտուած խորհուրդները ապօրէն են, և կատարուած բարեպաշտութիւնները ապարդիւն, ուստի կը յորդորէին լատին եկեղեցիներու մէջ կատարել իրենց հոգևորականութիւնները։ Բայց որովհետև չէին կրնար այդ սկզբունքը պատշաճեցնել մկրտութեան, պսակի և թաղումի վրայ, որոնք արտաքին նշանակութիւն և օրինականութիւն ալ ունէին, կը գոհանային գոնէ խոստովանութեան, հաղորդութեան և պատարագի համար խորշեցնել Հայերը իրենց եկեղեցիներէն, և լատին եկեղեցիներ յաճախելու ստիպել։ Իրենց յատուկ Հայ եկեղեցիներ բանալու արտօնութիւնը չունէին, քանի որ պետութենէ ճանչցուած հասարակութիւն կամ ազգութիւն չէին. սակայն այդ նպատակին ձգտումներ ունէին, և պաշտօնական դիրքը չկրնալով ձեռք ձգել, տուներու մէջ գաղտնի կազմակերպելու կը ձեռնարկէին։

« 1814. Հայոց Զգացումները   |   1816. Սսոյ Աթոռը »
© Gratun.org