Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Եղիազար Ա. Այնթապցի

1817. Աղթամար և Էջմիածին

Եղիազար կաթողիկոսի կարողութեան համբաւը լաւ տպաւորութիւն ունեցած էր Հայաստանի մէջ, որ եկին յամենայն կողմանց ի հնազանդութիւն սմա, մինչև իսկ Աղթամարի աթոռը յանձն առաւ վերջ տալ ներհակընդդէմ մաքառումներու, և ընդունելով Էջմիածնայ գերիշխանութիւն՝ զգալի և նշանակալից կերպով էառ օրհնութիւն ի ոմանէ (ԶԱՔ. Բ. 106)։ Երբոր Յովհաննէս Թիւթիւնճի կաթողիկոսը վախճանեցաւ 1683-ին (§ 1776), իրեն յաջորդ ընտրուած Թովմաս Յիրիճցին՝ փոխանակ իր եպիսկոպոսներէն ընդունելու կաթողիկոսական օծումը, բազում ընծայիւք, եպիսկոպոսօք, քահանայիւք և տանուտէրօք ուղևորեցաւ Էջմիածին, և Եղիազարէ ընդունեցաւ իր ձեռնադրութիւնը Մայրտաճարին մէջ, և մեծաւ պատուով և մեծամեծ պարգևօք փոխարինուեցաւ, միւռոն ալ առաւ Էջմիածինէ իբրև նշանակ հպատակութեան, և այնպէս դարձաւ իր աթոռը Աղթամար, որով վերջացած եղաւ ըմբոստութիւն որ ի նախնեաց առաջնոց հայրապետաց Աղթամարայ սկսած էր, և բոլոր Հայ եկեղեցին եղաւ մի հօտ և մի հովիւ, ընդ գերագահ իշխանութեամբ կաթողիկոսին Ամենայն Հայոց։ Այդ եղելութիւնը պատմող Խժիշկի մաշտոցին յիշատակագիրը, Թովմային ըրածը պատմելով կը յարէ՝ թէ պապանձեցոյց զբերան Երկաբնակաց, այսինքն է հռոմէականներու , որով կուզէ իմանալ Հայաստան թափառող Լատին կամ լատինամիտ աբեղաները (09 ԲԻԶ. 1138)։ Ասոնք ստէպ Հայոց եկեղեցւոյն դէմ կը կրկնէին, և դեռ կը կրկնեն, թէ բազմագլխեան է և յատուկ գլուխ մը չունի, վասնզի մէկէ աւելի կաթողիկոսներ կը ճանչնայ։ Սակայն երբեք Հայոց եկեղեցին իր Մայրաթոռին գերագոյն իշխանութիւնը այլայլած չէ։ Ամէն եկեղեցիներու նուիրապետութեան մէջ յատուկ աստիճան մըն ալ ընդունուած է ընդհանուր պատրիարքին կամ կաթողիկոսին, և մետրապոլիտ արքեպիսկոպոսին մէջտեղ, որ քաղաքականապէս կամ ազգայնապէս զատուած մասի մը գլուխն է. և որչափ ալ կաթողիկոսի կամ պատրիարքի անուն կը կրէ, սակայն իբրև երկրորդական կամ իրր մասնաւոր կ՚իմանայ այդ անունը, մինչև աստիճան մը ինքնագլուխ իրաւասութեամբ, բայց միշտ գերագոյն աթոռին իշխանութիւնը ճանչնալով։ Այդ երկրորդական աստիճանի պատրիարքներուն կամ կաթողիկոսներուն, միւռոն օրհնելու և եպիսկոպոս ձեռնադրելու արտօնութիւն ունենալն ալ՝ այդ յարաբերութիւնը չի խանգարեր, զի յիշուած եկեղեցական ծիսակատարութիւնները Հայոց մէջ ալ՝ ընդհանուր հայրապետին վերապահուած չեն եկեղեցական բացարձակ կոնդակով, այլ միայն տիրող սովորութեամբ կամ ներքին կարգադրութեամբ։ Կանոնական սկզբունքով ամէն եպիսկոպոս կրնայ միւռոն օրհնել, և ամէն մետրապոլիտ կրնայ եպիսկոպոս ձեռնադրել երկու եպիսկոպոսներու ընկերակցութեամբ։ Ամէն առթի մէջ Աղթամարի աթոռին առած քայլը գեղեցիկ ցուցմունք մըն էր Հայոց եկեղեցւոյ դէմ խօսուած մեղադրանքը հերքելու։ Թովմայի նախաձեռնութեամբ սկսած սովորութիւնը շատ գեղեցիկ կարգադրութիւն մը եղած կ՚ըլլար, եթէ շարունակէր Աղթամարի և Կիլիկիոյ աթոռներուն կողմէն, հետևելով նախապէս Վրաց և Աղուանից կաթողիկոսներուն կողմանէ պահուած սովորութեան. բայց դժբախտաբար նորէն խանգարեցաւ նոյնիսկ Թովմայի կողմէ 1693ին, Եղիազարի յաջորդին օրով։

« 1816. Սսոյ Աթոռը   |   1818. Վարդան Յունանեան »
© Gratun.org