Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Եղիազար Ա. Այնթապցի

1818. Վարդան Յունանեան

Լեհաստանիմէջ եղածները պատմեցինք մինչև Նիկոլի մահը 1681-ին (§ 1784), զոր Վարդան Յունանեանի գրուածէն առնելով՝ ոմն կը դնէ հոկտեմբեր 14-ին (ԿԱՄ. 127), և ուրիշ մը հոկտեմբեր 24-ին (ՏԱՇ. 122), որ կը պատասխանէ տոմարներու տարբերութեան։ Իսկ Ստեփանոս Ռոշքեան կը դնէ մարտ 21-ին 85 տարեկան (ԿԱՄ. 143), մինչև 1626-ին 22 տարեկան ձեռնադրուած ըլլալով (§ 1638), 77 տարեկան պէտք էր ըլլար, 55 տարի եպիսկոպոսութիւն վարած ըլլալով։ Աւելի վաւերական աղբիւրներ չունինք տարիքն ու մահուան օրը ճշդելու։ Իսկ Ռոշքեան ուրիշ տեղ Նիկոլի տարիքը 72 և եպիսկոպոսութիւնը 42 դնելով (ԿԱՄ. 142), ոչ 22 այլ 30 տարեկան ձեռնադրուած կենդադրէ, և իրաւունք կունենաք առաջին մեռնէր, իրեն օգնականն էր Յովհաննէս Կերիմովիչ, որ Քարմատանենց ալ կոչուած է (ԿԱՄ. 143), իսկ Վարդան Յունանեան որ օգնական և յաջորդ նշանակուած էր (§ 1783), Իլվովէ բացակայ էր, զի առեալ գերեզման ի սուրբ ժողովոյն այսինքն փրոփականտայէ, գացած էր ի Հայաստան քարոզելոյ աղագաւ, կամ հռոմէադաւանութիւն տարածելու, որովհետև Նիկոլ դեռևս առոյգ էր և առողջ (ԿԱՄ. 143)։ Յունանեանի քարոզութենէն միայն Սահակ Մակուեցի եպիսկոպոսին իրեն հաւանիլը յիշուած է (ՊԷՃ. 277), զոր քմածին կերպով կաթողիկոսութեան տեղակալ կընեն ոմանք (ԱԶԱ. 129)։ Սահակ Մակուեցի անուն եպիսկոպոսը յիշեցինք արդէն տեղապահութեան անուանուած՝ երբ Յակոբ էջմիածինէ հեռացաւ, բայց Եւդոկիայէ դարձաւ (§ 1759), որով երկար պաշտօնավարութիւն չունեցաւ։ Իսկ երբ Յակոբ նորէն ուղևորութեան ելաւ Մատթէոս էր տեղապահը, և վերջին մեկնելուն Ստեփանոս, և Սահակի մը կարծեցեալ կաթողիկոսութիւնը անհիմն ցուցուցինք (§ 1798)։ Վարդան Յունանեանին դառնալով որովհետև անոր քարոզութիւնները ժողովուրդին մէջ շփոթութիւնկը ձգէին, 1682-ին կոչուեցաւ Էջմիածին, և հնազանդեցաւ, ուր Խաչատուր Կարնեցին միայն իրեն յարեցաւ (ԼԷՕ. Ա. 305), և ինքը եղանակը գտաւ հեռանալու։ Հազիւ թէ Նիկոլի մահուան լուրը առաւ, փութաց Իլվով հասնիլ, և ձեռք առնուլ Լեհահայոց արքեպիսկոպոսութեան աթոռը ուր կը գտնենք 1683-ին (ԿԱՄ. 197), բայց չենք կրնար ճշդել հասնելուն թուականը։ Վարդան Յունանեան գործի ձեռնարկեց ոչ ևս Նիկոլի նման յեղյեղուկ կերպով հռոմէադաւանութեան ծառայելով, այլ ըստ ամենայնի հաստատամիտ ուղղութեամբ զայն ամրացնել աշխատելով, այնպէս որ Լեհահայոց բռնի միութեան եթէ սկզբնաւորողն Նիկոլ էր, զայն լրացնողը Վարդան եղաւ, որ զամենայն բանն բադերներուն խրետովն առնելով. շատ անգամ զժողովուրդին սիրտն ազդեց. ուստի Հայերն ալ իրեն պատիւ չէին դնել (ԿԱՄ. 130)։ Վարդան որդի էր Յունան քահանայի, Թոխաթու Ճռու գիւղէն (ԿԱՄ. 143), կամ Խաղտեաց ստորոտը Գըռզի գիւղէն (ԿԱՄ. 198), որ նոյն անունի տարբեր հնչումներ կ՚երևին, իսկ կեանքը Եւդոկիոյ մէջ անցնելուն, սովորաբար Եւդոկիացի կը կոչուի։ Վարժեալ զհայկականն ի Վաղարշապատ, և զհռոմէականն ի Լէոնապատ (ԿԱՄ. 198), որ է Լէոպոլիս կամ Իլվով, Փիթուի ձեռքին տակ, անոր կողմէ Հռոմ Փրոփականտայի դպրանոցը ղրկուած էր կատարելագործուելու (§ 1782), և վերջէն իբրև Հռոմի կատարեալապէս վստահելի անձ մը՝ Նիկոլի յաջորդ էր նռանակուած (§ 1783)։ Այդ պաշտօնին հասնելէն ետքն ալ՝ ատենը պարապ չանցնելու համար Իլվովէ Արևելք էր անցած հռոմէադաւանութիւն տարածելու եռանդով։ Առանց մանր պարագաներ պատմելու՝ բաւական կը սեպենք ըսել, թէ Վարդան Լեհական իշխանութենէ պաշտպանութիւն գտնելով, և Լատին արքեպիսկոպոսին և կրօնաւորներուն հլու հպատակութիւն ցուցնելով, մէկ կողմէն կ՚աշխատէր բոլոր Հայ եկեղեցւոյ դաւանական և ծիսական կէտերը հռոմէականին նմանեցնել, և միւս կողմէ հայադաւանութեան պաշտպանները ընկճել, և վիճակին և շրջակայից գտնուած Հայ եկեղեցականները այս կամ այն կերպով իրեն կողմը ձգել։ Ասոնց մէջ կը յիշուին Մինաս վարդապետ Եւդոկիացի՝ Պուղտանի կամ Մոլտաւիոյ եպիսկոպոս, Զիլիֆտարօղլու մականունեալ, 1686-ին (ԿԱՄ. 127), Աստուածատուր վարդապետ Մշեցի Ս. Կարապետի վանքէն, և Քրիստոսատուր քահանայ՝ Սեչովի աւագերէց՝ Մանտրող մականունեալ, 1689-ին. Մովսէս եպիսկոպոս Երեւացի՝ Էջմիածինի նուիրակ 1690-ին (ԿԱՄ. 44), Եղիա քահանայ Սեչովցի, Մանդրուն մականունեալ, Մոլտաւիոյ աւագերէց 1691-ին (ԿԱՄ. 128), և Մխիթար եպիսկոպոս Մոկացի, Լալուակ Մխոյ կոչուած 1693-ին (ԿԱՄ. 145)։ Ասոնցմէ ոմանք Իլվով հանդիպելով, և տեղական եպիսկոպոսը հաճեցնելով նպաստ մը շորթելու, և ուրիշներն ալ Դրանսիլվանիոյ մէջ պաշտպանութիւն գտնելու դիտումով գործած. յայտնի կերպով չենք իմանար թէ այսպիսիներու վկայութեամբ ինչ փաստ կը կազմուի հռոմէական դաւանութեան համար։ Վարդան հեռուէն ալ երբեմն իր ծանօթներուն միջնորդ կը դառնար, ինչպէս Ազարիա Աղուանից կաթողիկոսին համար ըրաւ, իրաց ոմանց հոգալոյ փոյթ տարաւ պապին մօտ 1688-ին (ԿԱՄ. 127), և Ազարիա փոխարէն շնորհակալութեան գիր մը կը գրէ պապին 1695-ին, որ իբր թէ կ՚ըլլայ պատուական թուղթ հնազանդութեան և դաւանութեան, և որուն վրայ պապէն շահ Հիւսէյինին յանձնարարական մըն ալ կը գրուի Ազարիայի համար (ԿԱՄ. 145)։

« 1817. Աղթամար և Էջմիածին   |   1819. Լեհահայոց Անջատումը »
© Gratun.org