Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Եղիազար Ա. Այնթապցի

1819. Լեհահայոց Անջատումը

Յունանեանի գործերուն ամէնէն նշանաւորը եղած է՝ 1689 հոկտեմբեր 10-ին Իլվովի մէջ գումարած գաւառական ժողովը (ԿԱՄ. 129), որ Սիւնհոդոս ալ կոչուած է (ԿԱՄ. 144), ուր Լեհաստանի Հայոց եկեղեցիներու մէջ գործածուելիք ծիսական դիրքերը ծայրէն ծայր աչքէ կ՚անցըուին, և Հայաստանեայց եկեղեցւոյ սուրբ հայրերուն կարծեցեալ մոլորութիւնները, Վարդան Յունանեանի և նմանօրինակ կարճամիտներու խելքով կ՚ուղղուին, և նոր օրինակներ կը կազմուին, և Հռոմ կը ղրկուին ըստ այնմ տպագրուելու և հռոմէադաւան Հայերու կիրառութեան ծառայելու համար։ Այդ գործին կ՚աշխատակցին Հայերու քարոզիչ և ուսուցիչ Լատին աբեղաներն ալ, և նոյնիսկ Լեհաստանի արքունեաց մօտ պապական նուիրակ գտնուող Կանտէլմի (Gandelmi) եպիսկոպոսն ալ ժողովին կը նախագահէ, և Աստուածատուր Ներսէսեան եպիսկոպոսին կը յանձնուի սրբագրեալ ծիսարանները Հռոմ տանիլ և տպագրութեանը աշխատիլ։ Այդ գիրքերն են Պատարագատետր, Տօնացոյց և ուրիշ բաներ (ԿԱՄ. 129), այսինքն Ժամագիրք, Շարական և Մաշտոց։ Հռոմի մէջ Բարսեղ և Յովհաննէս Հոլովներ ալ (§ 1807) իրենց մասնակցութիւնը պէտք էր նուիրէին, բայց հաւանաբար ասոնց կանխաւ կատարած ուղղութիւնները բաւական սեպուեցան, վասնզի 1689 թուականէն ետքը նոր հրատարակութիւններ չունինք Հռոմի մէջ տպագրուած։ Բայց Վարդանի գուարած ժողովը ուրիշ հետևանք ունեցաւ աւելի կարևոր։ Քանի որ Հայոց եկեղեցւոյ վերաբերեալ գործառնութեան մը պապական նուիրակը կը նախագահէր իբրև եկեղեցական իշխանութեան ներկայացուցիչ, այլևս Հայոց հայրապետին իրաւասութիւնը ոտնակոխ կ՚ըլլար։ Այդ պարագային հետ պէտք է կապել Վարդանի այն քայլը, որով վերջնականապէս կտրեց Լեհահայերի կապը Էջմիածինի հետ, մինչև այն ատեն թէ Նիկոլ և թէ ինքն Վարդան՝ ինքզինքնին Էջմիածինի աթոռին հպատակ կը ճանչնային (ԼԷՕ. Ա. 305)։ Բացարձակապէս չենք կրնար պնդել թէ Հայոց հայրապետին անունին յիշատակութիւնն ալ դադարած ըլլայ, բայց շատ հաւանական կը դատենք, քանի որ զայն իբրև մոլորեալ ու հերձուածող ու հերետիկոս ըսելու յանդգնութեան հասած էին։ Այս թուականին, այսինքն 1689 հոկտեմբեր 10-ին պէտք է հաստատել Լեհահայերուն՝ Հայոց Ուղղափառ սուրբ եկեղեցիէն պաշտօնապէս խզուիլը, քանի որ Իլվովի աթոռը ինքզինքնին Էջմիածնի կաթողիկոսէն անկախ և Հռոմայ եկեղեցւոյ հետ միացեալ հրատարակեց։ Հռոմէականք այս որոշման վրայ գրած ատեննին, Վարդան միաբանութեան գործը կատարեալ գլուխ տարաւ կ՚ըսեն (ԸՍՏ. 382), բայց լաւագոյն էր ազգային եկեղեցւոյ ծոցէն բաժնուեցաւ ըսէին, ոչ ալ ուղղափառ եղաւ, այլ ուղղափառութենէ հեռացաւ գրէին, զի Ուղղափառ՝ Հայ եկեղեցւոյ հայերէն անունն է, և Կաթոլիկ բառը ուղղափառ չի կրնար թարգմանուիլ։ Մինչև այս ատեն Իլվովի աթոռը, ընդհանուր առաջնորդութիւն էր բոլոր արևմտեան գաղթականներուն, այլ Յունանեանի 1689-ին առած քայլը, իրմէ անջատեց Մոլտաւիայի և Վալաքիայի և Պուքովինայի գաղթականները, որոնք ազգային եկեղեցւոյ հաւատարիմ մնացին, և նոյնիսկ աստևանդ գտնուող հռոմէադաւաններն ալ քաղաքական բաժանմամբ իր հպատակութենէ ելան, և մնաց պարզապէս Կալիցիա գաւառը եղող հռոմէադաւան Հայերուն եպիսկոպոսարանը։

« 1818. Վարդան Յունանեան   |   1820. Հունգարահայ Գաղութը »
© Gratun.org