Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1826. Ընտրութիւն ու Նկարագիր

Եղիազարի յաջորդին ընտրութիւնը լրացեալ գործողութեան մը պէս կը ներկայանայ պատմութեան մէջ, զի Եղիազարի մահուանէ միայն երկու օր ետքը, օգոստոս 10-ին կաթողիկոս կը հռչակուի իր ձեռնասուն աշակերտը Նահապետ եպիսկոպոս Եդեսացի (ՉԱՄ. Գ. 724)։ Անշուշտ հանգուցեալ կաթողիկոսի կամքը կար այդ մասին, որ Մայրաթոռոյ միաբանութեան կողմէն խղճմտօրէն յարգուեցաւ, մինչև իսկ գրող ալ եղաւ, թէ Նահապետ նորա իսկ ձեռքով կաթողիկոս օծուեցաւ (ԶԱՄ. Բ. 37)։ Այդ վերջին պարագան բուն յիշատակողը Աւետիք Եւդոկիացին է, որ իր վերջին օրերու յիշատակարանին մէջ կը գրէ, թէ հիւանդ Եղիազարը իր մեռնիլը զգալով մահիճէ ելած, եկեղեցի իջած, պատարագ մատուցած, Նահապետը օծած, և նորէն հիւանդութեան մահիճը դառնալով նոյնժամայն հոգին աւանդած ըլլայ (94 ԱՐՐ. 112)։ Սակայն ընտրելագոյն աղբիւրներ, որ օգոստոս 8-ին Եղիազարի մահը և օգոստոս 10-ին Նահապետի օծումը կը դնեն, այդ ենթադրութիւնը կը հերքեն. և միայն կրնանք ընդունիլ Եղիազարի կտակային կամքը Նահապետը կաթողիկոսացնելու, զոր միաբանութիւնն ալ կը յարգէ մեծագործ կաթողիկոսին պատուոյն։ Միաբանութիւնը այդ առթիւ ալ բացարձակ իրաւամբ գործած կ՚ըլլայ, ոչ մերձաւոր իշխանաւորներու և ոչ ալ հեռաւոր աթոռներու հաւանութեան դիմելով։ Բայց և այնպէս ոչ մի կողմէն նկատողութիւն չի յարուցուիր, և ամէն կողմէ առանց դիտողութեան կ՚ընդունուի Նահապետի կաթողիկոսութիւնը։ Այդպէս ըրած էր միաբանութիւնը Յակոբի ընտրութեան ատեն ալ. իսկ Եղիազարին ընտրութիւնը բացառիկ հանգամանքներու հետևանք եղած էր. և ահա անոր մահուընէ ետքը՝ իր նախընթաց սովորութեան կը դառնայ։ Նահապետ Եդեսացին, որ իբր Եղիազարի ձեռնասունն ու աշակերտը, խորհրդակիցն ու գործակիցը կը ներկայացուի, երբեք յիշուած չէ ոչ Եղիազարի ինքնահնար կաթողիկոսութեան, և ոչ ալ օրինական հայրապետութեան միջոցին, որով մութ կը մնայ մեզի թէ որ ժամանակին նա Եղիազարի մօտ աշակերտած մտած է, և որ եղելութեանց մէջ Եղիազարի գործակից եղած է, եթէ այսչափ անոր հաւատարիմն ու մտերիմն էր, որ իրեն յաջորդելու կը նշանակէր, եթէ անձամբ չօծէր ալ։ Նահապետ կը նկարագրուի, ճիշդ Եղիազարի համանման տիպարով անձ մը, ճոռոմախօս, փառապերճ, ահարկու իշխեցող (ԶԱՄ. 26), խստապահանջ, և սաստկութեամբ վարող կաթողիկոսութեան գործը (ԽԱՉ. 151), թէպէտ կարդալոյ և յօրինաց թոյլ էր (74. ԱՐՐ. 113)։ Այդպէս կը նկարագրեն զինքը մօտէն ճանչցողներ, որով չ՚արդարանար Չամիչեանի պարզաբար այր բարեսէր և հեռահոգի ըսելը (ՉԱՄ. Գ. 724), զոր իբր գովասանք կու տայ, իբր թէ Նահապետ հռոմէականութեան բարեկամ և դիւրամէտ, և մինչև իսկ զայն ընդունած անձ մը եղած ըլլայ։ Սակայն պատմութեան ընթացքը պիտի ցուցնէ թէ Չամչեանի ենթադրութիւնը այս անգամ ալ հիմնական չէ։

« 1825. Եղիազարի Մահը   |   1827. Շինարար Արդիւնք »
© Gratun.org