Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1831. Կաթոլիկական Ճիգեր

Ամենուրեք կաթոլիկութեան խնդիրն է որ յուզմանց և շփոթութեանց պատճառ կըլլար Հայութեան մէջ, և որուն սկզբնապատճառ պիտի նկատուին եռանդնոտ և գործունեայ, բայց և յախուռն և կրօնամոլ Լատին աբեղաներ, որոնք նիւթական միջոցներով հարուստ, քաղաքական պաշտպանութեամբ և զօրաւոր, և ձեռներէց յանդգնութեամբ նշանաւոր, սանձարձակ մտած էին արկածեալ և չարչարեալ ժողովուրդի մը մէջ, որ իր բնական բուռն տենչերուն հակառակ, բռնութեան և տգիտութեան ճիրաններուն ներքև կը ճնշուէր։ Այս խեղճերուն աչքին շողացնելով փայլուն ոսկւոյն հրապոյրը, գրաւիչ զարգացման ուսումները, և ազդեցիկ պաշտպանութեան ակնկալութիւնները, դիւրաւ կրնային խլել տկար հոգիներու վրայ, որպէսզի ցուցուած առաւելութեանց հանդէպ, յանձն առնուն զոհել իրենց ուղղափառ եկեղեցին, ուրանան իրենց հայրենաւանդ ինքնութիւնը, և հետևէին օտարադաւան սկզբունքներուն։ Ուստի զարմանալի պէտք չէ երևնայ, եթէ կը յաջողէին իրենց հետևող խմբակ մը կազմել։ Ասով մէկտեղ մեծ չէր իրենց արդիւնքը։ Նոյն ինքն Եւրոպացի ականատեսներ կը վկայէին, թէ շատ էին հնարքներն ու ծախսերը, որ Հռոմը գործ դրեց Հայերին կաթոլիկ դարձնելու համար, բայց ապարդիւն և թէ այս ամէն գործունէութիւնը չեղև կարող մի բան գլուխ բերել (ԼԷՕ. Ա. 246)։ Թէպէտ Հայութեան մեծամասնութիւնը, և գրեթէ հանրութիւնը, ամուր կը մնար իր նախկին կացութեան մէջ, բայց ամենափոքր հատուած մըն ալ կը բաւէր՝ որ անոր անունով օտար միջամտութիւնը ներս սպրդէր, և ազգին խաղաղութիւնը վրդովէր, ներքին երկպառակութիւններ տարածուէին, և ընդդիմադիր կիրքեր բորբոքուէին։ Այսպիսի կացութեան հանդէպ մեղադրելի պէտք չէ սեպել, եթէ տկար զէնքով հզօր բռնադատութեանց դէմ մաքառողներ, անձնապաշտութեան օրինաւոր մրցումով, ամէն հնրաւոր և հաւանական զէնքերու գործածութեան յորդորուէին։ Այս պէտք է ըլլայ ուղղադատ կշիռը, աղետալի ժամանակամիջոցիս մանրամասնութիւնները՝ արգելապէս քննադատելու և կշռադատելու համար։ Կաթոլիկ քարոզիչներու չափազանցութիւնները կը մեղադրէր նոյն իսկ Եւրոպական դեսպան մը, որ կը գանգատի թէ ասոնք ամէնքն ալ հոս տէրութեան պաշտօնէից տեղ դնել կ՚ուզենք զիրենք, ինքզինքնին դեսպաններէն աւելի քաղաքագէտ լուսամիտ կը համարին, և չեն դադարիր քաղաքականութեան մասին ալ ամէնուն իշխելէ (ԹՈԲ. 50)։ Դժուարութիւնը արտաքուստ եղած կ՚ըլլար, եթէ միայն օտարազգի քարոզիչներ եղած ըլլային գործողները, բայց ներքուստ ալ օտար դպրոցներու Հայազգի աշակերտներ, և կերպ կերպ միջոցներով սրսացուած եկեղեցականներ, ընտանիքներու մէջ սողոսկելով և խղճահարներ հրապուրելով, պատճառ կ՚ըլլայ առտնին երկպառակութեանց, որոնց առջևն առնել կը պարտաւորուէին անշուշտ ազգին գլուխներն ու գլխաւորները։ Ամէնէն աւելի յուզում պատճառող կէտն էր՝ Հայերը Հայ եկեղեցիներէ հեռացնելու սկզբունքը, խիղճեր վրդովելով բարեպաշտութեանց արդիւնաւորութեանց և խորհուրդներու վաւերականութեան վրայ։ Այս ձեռնարկներ աւելի Կ. Պոլսոյ մէջ կը գործադրուէին, ուր կրօնաւորներ՝ դեսպաններ ունէին ետևնին իրենց պաշտպանութեան։

« 1830. Երեմիա Քէօմիւրճեան   |   1832. Նահապետ և Պապութիւն »
© Gratun.org