Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1832. Նահապետ և Պապութիւն

Տարբեր էր քարոզիչներու գործունէութիւնը գաւառներու, և նոյն իսկ Մայրաթոռի մէջ։ Մինչ Կ. Պոլսոյ մէջ իրենցմէ հրապուրուածներուն Հայոց եկեղեցիներ մտնելը կ՚արգելէին, գաւառներու մէջ իրենք մտնելու չէին խղճեր, և Նահապետ կաթողիկոսէ իբրև շնորհ կը խնդրէին և կը ստանային՝ Հայ եկեղեցիներու մէջ քարոզելու արտօնութիւնը։ Նահապետի կը վերագրուին ամենամօտ յարաբերութիւններ Հռոմի և հռոմէականներու հետ, միջնորդութեամբ Յիսուսեան միաբանութեան աբեղաներու, որոնք գլխաւոր գործիչներ դարձած էին ներքին գաւառներու մէջ, ուր շատ նուազեր էր կանուխէն հաստատուած Դոմինիկեանց ազդեցութիւնը, և որոնց մնացորդներն էին Երնջակի Ունիթորները։ Սակայն պէտք է յոյժ վերապահութեամբ ընդունիլ Չամչեան այս մասին տուած տեղեկութիւնները, որ աստանդ տեսած կեղակարծ ակնարկներն ալ իբրև անստելի աղբիւր կ՚ընդունի, իսկ ժամանակակից և կենակից անձերու գրուածներէն քաղուելիք տեղեկութիւնները կ՚անտեսէ։ Ըստ Չամչեանի, Յիսուսեան աբեղաներ ոչ միայն գտին պատիւ և ընդունելութիւն մեծ Նահապետէն և Նահապետի մեծ վիշտ պատճառեցին, իրենց տեղեկութիւններով և ծանուցանելով՝ թէ Արևմուտքի մէջ լուր տարածողներ եղած ըլլան, թէ Հայք ի բաց կացեալ իցէն ի սիրոյ և ի հպատակութենէ առաքելական աթոռոյն Հռոմայ, իբր թէ առաջուց Հայոց հայրապետութիւնը Հռոմի ձեռքին տակ նուաճուած ըլլար։ Կը պատմեն ևս թէ այդ մեղադրանքը Հայերէն հեռացնելու համար Նահապետ 1695 սեպտեմբեր 5-ին, թուղթ սիրոյ և յարգութեան յղած ըլլայ Իննովկենտիւս ԺԲ. պապին (ՉԱՄ. Գ. 724), մինչ այս թուականին Նահապետ կաթողիկոսութենէ զրկուած և աթոռէն հեռացած էր։ Այս նամակին պատճէնը և թարգմանութիւնը կը գտնենք ուրիշի մօտ (ԱԶԱ. 130), բայց արևելեան չափազանցութեանց և փոխաբերութեանց հեղեղին մէջ, հպատակութեան իմաստ չենք գտնէր, և գործին բուն իսկութիւնը կը տեսնենք այն հատուածին մէջ, ուր պապէն նիւթական նպաստ և քաղաքական օգնութիւն կը սպասէ Նահապետ, ինչպէս հիւանդներ առողջութիւն, գերիներ ազատութիւն, բանտարկեալներ փրկութիւն, և ինչպէս մանկունք մօրերնուն ստինքներէն կաթ կը փնտռեն (ԱԶԱ. 131)։ Միշտ նոյն յանգերդն ու նոյն նպատակն է, պապութեան ձեռքով Եւրոպայէն քաղաքական հովանաւորութիւն և նիւթական նպաստ ստանալու ակնկալութիւն և այդ յաջողցնելու համար շողոքորթ մարդահաճութիւն։ Տեսանք արդէն, թէ այդ գաղափարը սկսած էր զօրանալ Արևելքի մէջ, և օրինաւոր և տանելի համաձայնութեան մըն ալ սկզբունքը ընդունուած էր (§ 1790), և ասկէ անդին չէր անցներ Նահապետի ալ դիտումը։ Կաթողիկոս մըն ալ կրնար հրապուիլ լատին եկեղեցականութեան արտաքնայարդար բարեկարգութենէն, կրնար ալ փափաքիլ անոր նմանութիւնը իր եկեղեցւոյն մէջ քաջալերել, բայց ոչ իր ուղղափառութենէն շեղիլ, և ոչ իր եկեղեցւոյն ինքնութիւնը զոհել։ Լատին քարոզիչներ նամակի մը գրութւնը բաւական կը ցուցնէին, և կաթողիկոսը կը յորդորուէր իր անձնական նախաձեռնութեամբ այդպիսի նամակ մը անոնց յանձնել, որով մարդորսակ գործիչներ իրենց պետերուն առջև արդիւնք և արժանիք կը շահէին, այլ ազգային շրջանակի մէջ անոնց հետքն անգամ չէր երևար։ Զաքարիա Քանաքեռցին որ Նահապետի հետ ապրած է, և զոր՝ որ այժմ է՝ բացատրութեամբը կը հաւաստէ (ԶԱՔ. Բ. 107), որ Նահապետի թերի կողմերն ալ գրելէ չի քաշուիր, երբեք տեղեկութիւն չունի և չի տար Նահապետի հռոմէականութեան միտելուն կամ պապին նամակ գրելուն վրայ, ինչ որ կը ցուցնէ թէ Նահապետի նամակը, զոր Հռոմ կը պահէ եղեր (ԱԶԱ. 129), Նահապետի անպաշտօն և անձնական և գաղտնի մէկ գործն է, զոր իբր փորձ կրցած է յանձնել Լատին աբեղաներուն, այլ որ բնաւ նշանակութիւն չկրնար ունենալ Հայոց եկեղեցւոյն և Հայ հայրապետութեան տեսակէտէն։

« 1831. Կաթոլիկական Ճիգեր   |   1833. Նահապետէ Դժգոհներ »
© Gratun.org