Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1835. Նահապետի Վերադարձը

Նահապետի ալ կուսակիցներ չէին պակսեր, և ինքն ալ անշուշտ պաշտպաններ ճարելու կերպերն ու միջոցները գիտէր, իր բազում բարեկամք ալ գործի ձեռնարկեցին, բայց ամէնէն աւելի իրեն նպաստաւոր և օգտակար եղաւ Աւետիս Ջուղայեցի գիւղաւագը, զոր անգամ մը յիշեցինք (§ 1822)։ Աւետիս ի հարկելոյ և ի թախանձելոյ թագաւորին Հիւսէյինի յակամայս կրօնափոխ էր եղած, և իսլամութիւն ընդունած Մահմատ Հոսէն կամ Մէհէմմէտ Հիսէյին անունով։ Եւ ոչ այսչափ միայն այլ և երկոքին դստերքն իւր աղերսեաց նմա, այսինքն է շահ Հիւսէյինի կանանոցին նուիրեց (ԽԱՉ. 152), և այս կերպով եղև ինքնիշխան ի վեր քան զյոգունս, և շահ Հիւսէյին դիւրամատոյց էր անոր ամէն խնդիրներուն։ Նախկին գիւղաւագ Աւետիսը, սիրտէն ուրացեալ մը չըլլալով, Հայերու վերաբերեալ խնդիրներով զբաղելէ և պատշաճ օգնութիւններն ալ ընելէ չէր քաշուեր, և այդ պարագային ալ փութաց Նահապետին օգնել, որուն մտերիմ բարեկամ էր։ Գուցէ և Ստեփանոսէ ցաւելու առիթ ունեցած էր, անոր առաջնորդութեան ատենէն։ Աւետիս պաշտպան հանդիսացաւ Նահապետին, որուն գահընկէցութիւնը խմբակի մը չարակամութեան հետևանք էր, և պարզապէս ծախեալ զբազում գանձս գլուխ ելած մի գործ էր։ Շահ Հիւսէյինի հետ ունեցած համարձակութեամբը հաղորդեց անոր Ստեփանոսի ստացած հրովարտակին ապօրինութիւնը, որ հակառակ էր Հայոց օրէնքին, որ կաթողիկոս մը չմեռած կամ չհրաժարած ուրիշի մը նստիլը չի ներեր, և եղածն ալ ձեռք ձգուած էր առատ կաշառքով պալատականներու մէջ։ Անշուշտ շահ Հիւսէյինի վրայ տպաւորութիւն գործող ուրիշ ամբաստանութիւններ ալ աւելցուց Աւետիս-Մէհէմմէտը, որ թագաւորը սաստիկ զայրանալով հրամայեց Ստեփանոսէ հազար թուման տուգանք գանձել, և զինքն ալ իր համախոհներուն հետ բանտարկել, և հրամանին գործադրութիւնը յանձնուեցաւ Երեւանի կուսակալ Ֆարզալիի, որ Ստեփանոսը նստեցուցած էր։ Ֆարզալի դժուարութիւն չունեցաւ հրամանը գործադրել, տուգանքը գանձել, և Ստեփանոսը բանտարկել իր երեք գլխաւոր համախոհներով, որոնք էին Պետրոս Վայոցձորցի, Գրիգոր Մուղնու և Յովհաննէս Ծաղկունոց առաջնորդները, մինչ Նահապետ յաղթական յաջողութեամբ իր աթոռը կը դառնար, և միաբանութիւնն ալ կը լռէր (ԶԱՔ. Բ. 137), զի կ՚երևի թէ Ստեփանոս ալ զիրենք չգոհացուց, երբոր տեսան որ ոչ խաղաղութեամբ վարէ նա զիշխանութիւն իւր։ Միայն թէ չ՚արդարանար կարծիքը, թէ միաբաններ մերժեցին զնա յաթոռոյ, որպէս զխռովարար ոք (ՉԱՄ. Գ. 725), զի կարի յայտնի են Քանաքեռցիին և Ջուղայեցիին ցուցած պատճառները։ Եղելութիւնը այս ձևին թափել ուզողներուն դիտումն է, Նահապետը իբրև հռոմէականութեան մօտ և միաբաններուն սիրելի, իսկ Ստեփանոսը իբրև ոչ հռոմէադաւան ու միաբաններէ մերժուած ցուցնելով, Հայ եկեղեցին իբր կաթոլիկ ներկայել։ Սակայն պատմական ստոյգ հանգամանքներ իրենց դիտումին չեն ծառայեր։ Ընդհակառակն ժամանակակիցներ Նահապետը կը մեղադրեն իբրև խստաբարոյ, և Ստեփանոսը հակաթոռութենէն ետքն ալ երանելի այր Աստուծոյ կը ճանչնան, և մահուանէ ետքը յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի կը գրեն (ԽԱՉ. 153)։

« 1834. Ստեփանոս Ջուղայեցի   |   1836. Ստեփանոսի Մահը »
© Gratun.org