Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1836. Ստեփանոսի Մահը

Ստեփանոսի հետ բանտարկուած երեք վարդապետներուն դժուար չեղաւ շուտով ազատիլ, վասնզի ի բանտի ընդարձակ էին (ԶԱՔ. Բ. 137), և ետուն իսկ յոլով տուգանս և արձակեցան (ԽԱՉ. 153)։ Իսկ Ստեփանոսի հնար չեղաւ ազատիլ, մանաւանդ թէ աւելի ծանրացաւ իր վիճակը, և հանեալ իսկ ի թեթև և յընդարձակ բանտէ, արկին ի մթին և մահահոտ զընտան (ԽԱՉ. 153), ոտուըները ծունկերէն ծանրագոյն կոճղի զարկին, թիկունքին վրայ կարծրնիւթ քարեր կապեցին, և այնպէս անշարժացեալ թողուցին, մինչև որ իր զազրութենէ հոտոյն, յանմանէ հերացն, և ի բազմանալոյ որդանցն վշտացեալ մեռաւ անդէն (ԶԱՔ. Բ. 138)։ Եղերական և ապաքէն Ստեփանոսի վախճանը, որ ոչ ստորին զգացմանց տէր անձ մըն էր, և ոչ ալ հասարակ եկեղեցական մը, այլ մի յընտրեալ աշակերտաց Դաւիթ Ջուղայեցիի, և արժանաւոր յաջորդ Խաչատուր Կեսարացիին և Սիմէոն ու Դաւիթ Ջուղայեցիներու, և գլուխ Ամենափրկչի վանքին ընտիր միաբանութեան։ Այլ դժբախտաբար յախուռն գործի մը մէջ նետուեցաւ, առանց եկեղեցական և կանոնական օրինաւորութեանց կաթողիկոս մը գահընկեց ընելու և անոր տեղը անցնելու յաւակնութեամբ, լոկ մասնաւոր խումբի մը գրգռութեամբ։ Պէտք է ըսել որ երկայնամիտ համբերութեամբ տարած պիտի ըլլայ Ստեփանոս գլուխը եկած բազմաչարչար արկածները, որոնք անհամեմատ ծանրագոյն եղան, քանի իր անխորհուրդ ձեռնարկները։ Այդ բանին կը վկայէ պատմիչն ալ, Եւ ահա այսպէս եղև վախճան և մահ երանելւոյ առն Աստուծոյ տեառն Ստեփանեայ վարդապետի և կաթողիկոսի, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի, և ասով կը կնքէ անոր պատմութիւնը (ԽԱՉ. 153)։ Չենք գիտեր ում վերագրել Ստեփանոսի վրայ գործածուած խուժդուժ խստութեանց պատասխանատուութիւնը, արդեօք թագաւորին բարկութեա՞ն, թէ կաթողիկոսին վրէժխնդրութեա՞ն։ Թագաւորին համար շատ նշանակութիւն պիտի չունենար եկեղեցական կանոններու պահանջը, իսկ կաթողիկոսին վրայ չէինք սիրեր ծանրացնել այդպիսի վայրագ վրէժխնդրութիւն մը, որչափ ալ ծանոթ ըլլան Նահապետին ընթացքը, որր ահարկութեամբ կայր (ԶԱՔ. Բ. 136) և բրածեծ առնէր մահու չափ (ԶԱՔ. Բ. 107)։ Ստեփանոսի հակաթոռութեանեղելութիւնը յառաջ բերինք, առանց ժամանակագրական ճշդութեանց, վասնզի որոշակի գրուած չէր նոյնիսկ բանտարկութեան տևողութիւնը։ Մահուն թուականը պէտք է ընդունիլ 1698 յունուար 4-ին (ԶԱՔ. Բ. 138), կամ աւելի ճիշդ 1698 յունուար 5-ին, չորեքշաբթի օր, Աստուածայայտնութեան ճրագալոյցին (ԱՐԱ. 439), թէպէտ ուրիշ տեղ 1696 փետրուար 16 գրուած ըլլայ (ԽԱՉ. 153), զոր շփոթուած կը կարծենք իր գահընկէցութեան թուականին հետ, իբր զի 1695-ին կը տրուի իր գահակալութիւնը (ՋԱՄ. 27) և պաշտօնավարութեան տևողութիւնը տասն ամիս ըսուած ըլլալով (ՉԱՄ. Գ. 725), 1695 ապրիլին տեղի ունեցած կըլլայ Ստեփանոսի գահակալութիւնը։ Ըստ այսմ կը հաստատուի թէ Նահապետ 1605 սեպտեմբեր 5-ին չէր կրնար իբրև աթոռի վրայ կաթողիկոս պապին նամակ գրել (1832)։ Իսկ Ստեփանոսի գահընկէցութիւնը 1696 փետրուարին տեղի ունենալով երկու տարի տևած կըլլայ անոր խստամբեր բանտարկութիւնը։ Մարմինը իր իսկ կամքով տարի Խորվիրապի վանքը (ԶԱՔ. Բ. 138), և անդ հանգուցին փառաւորապէս (ԱՐԱ. 439)։ Այդ մասին մեծ հոջ ունեցած է Նահապետ, խղճալի կաթողիկոսին յիշատակը պատուելու համար, և մեծամեծ ծախքերու ստիպուած է, բանտարկեալ դատապարտելի մը մարմինը զնտանէն առնելով փառաւոր յուղարկաւորութիւն ընելու համար (ՉԱՄ. Բ. 39), ինչ որ կրնայ նպաստել Նահապետը վայրագ վրէժխնդրութենէ ազատ սեպելու կարծիքին։

« 1835. Նահապետի Վերադարձը   |   1837. Մխիթար Սեբաստացի »
© Gratun.org