Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1843. Իսրայէլ Օրի

Յակոբ Ջուղայեցի կաթողիկոսին հետ, 1679-ին վերջը Կ. Պոլիս եկող պատգամաւորութեան անդամակիցներէն մէկուն փոխանակ Արցախ դառնալու 1680-ին Եւրոպա անցնելով Գաղղիոյ մէջ զինուորական արուեստին ըլլալը յիշած ենք, և այս մէկն էր Պռօշ իշխանին որդին Իսրայէլ Օրի (§ 1797)։ Իսրայէլ անսովոր անուն չէ Հայերու մէջ, բայց Օրի մականունը հայերէն չի հնչէր, և հարկաւ Եւրոպայի մէջ զայն իւրացուցած է իսրայէլ, ով գիտէ ինչ նշանակութեամբ։ Մեր կարծիքով դժուարին է ենթադրել թէ Ori, տառաշրջութիւնն ըլլայ Roi գաղղիերէն բառին, որ թագաւոր կը նշանակէ, և թէ ամբողջ Israel Ori անունը, il sera roi, Նա թագաւոր կը լինի իմաստով տարի ծառայեց Գաղղիական բանակին, և մինչև սպայի աստիճան բարձրացաւ, և Գաղղիացի գունդերու հետ պատերազմներու ալ մասնակցեցաւ, և եղաւ կատարելապէս Եւրոպացի մի անհատ, իր արևելցի ծագումը և նկարագիրը անյայտացնելու չափ։ Յիշուած 12 տարիներուն վերջը պատերազմի գերի ինկաւ Անգղիացւոց ձեռքը, և առիթ ունեցաւ Անգղիական ալ ուսումնասիրել և Անգղիացւոց ընտելանալ։ Երբոր ազատութիւն ստացաւ, Գաղղիա չվերադարձաւ, այլ այս անգամ Գերմանիա անցաւ՝ Պալանինիոյ կայսերընտիր իշխանութեան, ուր 1688-ին իվեր յաջողութեան պատերազմ կը մղէր Փիլիպպոս- Գուլիէլմոս իշխանը, և վերջապէս ազգատոհմին իրաւունքը կ՚ամրապնդէր Յովհան-Գուլիէլմոս իր որդին 1697ին (Johan-Wilhelm)։ Անոր ծառայութեան մէջ կը գտնուէր Օրի, և զանազան քաղաքներու մէջ կառավարչութեան պաշտօն վարած էր (ԼԷՕ. Ա. 423), երբ օգտուելով Յովհան-Գուլիէլմոսի հետ ստացած մտերմութենէն, Օրի Գուլիէլմոսի ռազմիկ ձգտումները գրգռեց և Արևելքի մէջ ընդարձակ գործի ասպարէզ, և նոր թագաւորութեան ակնկալութիւն փալփլեցուց անոր աչքին։ Յովհան-Գուլիէլմոս գրաւուեցաւ և գործին ձեռնարկելու ալ որոշում տուաւ, վստահելով Լէոփոլտ Ա. կայսեր օգնութեան, որ իր քենեկալն էր։ Օրի արդէն Գաղղիա եղած ատենէն հռոմէականութիւնը ընդունած էր, և լաւ գիտնալով թէ ինչպէս կրօնափոխութիւնը հիմնական պայման մըն էր եւրոպական արքունիքներուն առջև յաջողելու, և կրօնականներու ու պապութեան հովանաւորութիւնն ստանալու, համարձակեցաւ խոստանալ և վստահեցնել՝ Հայ եկեղեցին հռոմէականութեան բերելու։ Պարագաներն ալ յաջող կ՚երևնային նոր ձեռնարկին, վասնզի 16 տարիներէ իվեր պատերազմներ կը շարունակէին Եւրոպիոյ և Թուրքիոյ միջև, որոնք եթէ 1695 փետրուար 6-ին Մուսթաֆա Բ. -ի՝ իր մօրերբօր Ահմէտ Բ. ի յաջորդելէն ետքը, պահ մը Օսմանեանց յաջող կորմեր ունեցան, բայց վերջապէս 1697-ին Ծէիթայի ճակատամարտը Օսմանեանց աղետաբեր եղաւ, և Եւգինէոս Սավոյացւոյն (Eugenio di Savoia) տարած մեծ յաղթանակը, ստիպեց Օսմանցիները հաշտութեան հաւանիլ։ Այս մասին բանակցութիւններ սկսած էին՝ Աւստրիոյ, Թուրքիոյ, Ռուսիոյ, Վենետիկի և Լեհաստանի լիազօրներու մէջ իբրև պատերազմիկներ, որոնց հետ էին Անգղիոյ և Հոլանտիոյ լիազօրներն ալ իբրև միջնորդներ (ԺՈՒ. 312)։ Այդ պարագաներուն մէջ էր որ Յովհան-Գուլիէլմոս մտածեց Օրին Լէոփոլտ կայսեր մօտ յղել պարտուպատշաճ գիրերով և հրահանգներով։ Օրի 1698 օգոստոս 2-ին Տիւսսէլտորֆ (Dusseldorf) քաղաքէն մեկնեցաւ դէպի Վիէննա՝ կայսեր ներկայանալու, որպէսզի հրահանգներ տրուին Քաբլօվից (Karlowitz) հաւաքուած լիազօրներուն։ Քաբրօվիցի դաշնագիրը 1699 յունուար 26-ին կնքուեցաւ՝ երկարատև բանակցութիւններէ ետքը, 25 ամեայ խաղաղութեան պայմանաժամով, բայց անոր մէջ Հայոց մասին ակնարկ չկար, վասնզի ծրագրեալ ձեռնարկը Պարսկական Հայաստանին համար էր, և ոչ Օսմանեան Հայաստանին համար։ Իսկ Օրի հարկաւ քաջալերական խօսքեր լսեց, որ Յովհան-Գուլիէլմոսէ Հայ ու Վրաց իշխաններուն ուղղուած գիրերով ուղևորեցաւ Հայաստան։ Աւելորդ չսեպուի կրկնել, թէ Օրի Եւրոպացի ասպետի անունով կը ճամբորդէր, իր իսկութիւնը ծածկելով։

« 1842. Մխիթար Ի Կ. Պոլիս   |   1844. Նահապետ և Օրի »
© Gratun.org