Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1844. Նահապետ և Օրի

Օրի իր ուղագիծը նախ Լեհաստանի և Ռուսաստանի վրայով սկսաւ, բայց ձմեռնային արգելքներու պատճառաւ փոխեց դէպի Մոլտավիա և Սեւ ծով, և հոն ալ դժուարութեանց բաղխելուն, Ադրիանուպոլիսի և Կոստանդնուպոլիսի գիծը ընտրեց։ Առաջին քաղաքին մէջ Գաղղիոյ դեսպանին հետ տեսակցեցաւ, իսկ մայրաքաղաքի մէջ մեծ եպարքոսը տեսաւ, արքունիքն ալ պտտեցաւ, միշտ յանծանօթս։ Մելքիսեդեկ պատրիարքին ալ ներկայացաւ (ԼԷՊ. Ա. 425), որուն պէտք չտեսաւ ծրագիրը յայտնել, յաջողութեան նշոյլ չտեսնելով մայրաքաղաքի յուզուած Հայութեան վրայ, և միայն Ասիական գաւառներով ճամբորդելու դիւրութիւններ ստացաւ ու մեկնեցաւ։ Ցամաքային ուղևորութեան մէջ ոչ զինքն յայտնեց, և ոչ իր նպատակին մասին խօսեցաւ, և շիտակ Երեւան հասաւ 1699 ապրիլ 4-ին, աւագ Երեքշաբթի օր, իսկ եթէ նոր տոմարով հաշուենք, կը հանդիպի մարտ 25-ին, Մուտն ի վիրապ յիշատակին։ Չարքաշ զինուորական ըրած պիտի չըլլայ ձմեռնային եղանակին ճամբորդել ներքին գաւառները։ Ամէնէն կարևոր կէտը կար այստեղ իր առաջ։ Եւրոպայի օգնութեան դիմելու և Եւրոպայի հաճոյական ձևեր ալ գործածելու միտքը ընդգրկած էին հաւասարապէս Յակոբ և Եղիազար և Նահապետ, և քաղաքավարի և քիչ մըն ալ շողոքորդ գիրեր ստորագրած էին, իսկ այս անգամ Օրի հռոմէադաւանութեան բացարձակ պայմանը կը բերէր, և պէտք էր այդ կէտին վրայ կաթողիկոսին հաւանութիւնը ստանալ։ Բայց Հայ քաղաքական գործիչը հեռացաւ Էջմիածից բոլորովին հիասթափուած (ԼԷՕ. Ա. 427), չկրցաւ կաթողիկոսը համոզել և դաւանափոխութեան հաճեցնել։ Կաթողիկոսը բացէբաց մերժեց կաթոլիկանալու միտքը (ԼԷՕ. Ա. 428)։ Հարկաւ Նահապետ չէր կրնար չյիշել որ Լատին քարոզիչներ Նոր-Ջուղայի Հայ ապարանը փակել տուեր էին, իսլամութեան դէմ հրատարակութիւններ ընելու քսութեամբ, և իրենց աշակերտող Շահիրմանեանց տունը՝ Հայ ազգային շահերուն դէմ շարժեր էին։ Այդ պարագան, որ պատմական է, պէտք է դնենք Չամչեանի պատմութեան հանդէպ, որ կը գրէ, թէ Իննովկենտիոս ԺԲ. պապ, Նահապտի 1695 սեպտեմբեր 5-ի նամակը առնելով՝ պատասխանը ուշացուցած էր կաթողիկոսի գահընկէցութեանը պատճառով, և թէ աթոռ դառնալէն ետքը, պատասխանը ղրկած էր Խաչատուր Կարնեցիի ձեռքով, և ազնիւ ընծաներ և աթոռ մի փառազարդ ալ միատեղ։ Ասոնց հետ Կալանոսի գիրքէն օրինակ մըն ալ, որ Հայերու վերագրուած մոլորութիւնները կը հերքէ, և թէ Նահապետ ալ ամենայն հպատակութեամբ կատարեալ կաթոլիկութեան գիր մը յղած էր 1699-ին, որուն բնագիրը Հռոմի մէջ չգտնուելով, Մխիթարեանց ձեռք ինկած կ՚ըլլայ (ՉԱՄ. Գ. 726), ուսկից կազմուած է լատիներէն թարգմանութիւնը (ԱԶԱ. 132)։ Օրիի և Նահապետի միջև կատարուած եղելութիւնը, զօրաւոր փաստ է հաստատելու մեր կարծիքը, թէ Հայոց կաթողիկոսներ քաղաքական օգնութեան և նիւթական նպաստի յոյսով, դժուարութիւն չէին զգար լոկ խօսքով հաճոյակատար ըլլալ, առանց իրենց դիրքէն շարժուելու. և առ առաւելն այսպէս եղած կրնայ ըսուիլ Նահապետի ընթացքը իր առաջին նամակովը։ Իսկ այս վերջին նամակին գոնէ Հռոմի դիւաններուն վկայութիւնն ալ կը պակսի. իսկ ընծաներն ու աթոռը զրոյցէ մը աւելի չեն։ Ինչ որ Չամչեանի պատմութեամբ՝ իբրև Իննովկենտիոսէ Նահապետի ընծայուած աթոռ կը ցուցուի, հայրապետական աթոռի կաթողիկէ մըն է, կամ սիւներու վրայ ամպովանի մըն է, կատարելապէս Արևելեան գործուած Էջմիածինի կաթողիկէներուն նմանութեամբ, եւրոպական ոճէն և արհեստէն օտար, և որ աւելին է վրան հայերէն տառերով։ Պետրոս եպիսկոպոս անունը կը կարդացուի (ՄՈՎ. 281), որ անշուշտ նուիրողին, կամ նուիրող հասարակութեան առաջնորդին արձանագրութիւնն է։ Արդ միևնոյն 1699 տարին տեղի ունեցած է Նահապետի պաշտօնական և բացարձակ մերժումը հռոմէադաւանութեան հետևելու, նոյնիսկ Հայոց իշխանութեան վերականգնումին և եւրոպական զինեալ պաշտպանութեան խոստումին հանդէպ (ԼԷՕ. Ա. 428)։ Աւելի խօսիլ պէտք չենք տեսներ այդ մասին։ Կը բաւականանք նկատել տալ, որ Զաքարիա Քանաքեռցի, Խաչատուր Ջուղայեցի, և Սիմէոն Երեւանեցի, բնաւ տեղեկութիւն չունին Նահապետի վերագրուած ենթադրական եղելութիւններէն։

« 1843. Իսրայէլ Օրի   |   1845. Օրիի Ձեռնարկները »
© Gratun.org