Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1846. Օրի Ի Ռուսիա

Երբոր Օրի և Մինաս Մոսկուա հասան, 1701 յուլիս 11-ին, Ռուսեր այն տագնապներու մէջ էին, որոնք հետևեցան 1700 նոյեմբեր 19-ին Նարվայի, ճակատամարտին մէջ Շուետացիներու կողմէ կրած պարտութիւններուն։ Եկող պատուիրակներ յանձնարարականներ ունէին կայսրէն և կայսրընտիրէն և Լեհաց Օգոստոս Բ. թագաւորէն և Նազար Օրեխովիչ հայազգին Լեհաստանէ միասին առած էին իբրև տեղական լեզուներու թարգման։ Հակառակ ներքին տագնապին, Պետրոս կայսր մտադրութիւն դարձուց իր ոտքովը եկող առաջարկին, որ իրեն դուռ կը բանար դէպ հարաւ ալ ընդարձակել իր կայսրութիւնը, երբ մեծամեծ ճիգերով կաշխատէր դէպ հիւսիստարածուիլ, և Պալթիկեան ծովին հաղորդակցութիւններ կազմակերպել։ Պետրոս յատուկ պաշտօնէութիւն մը նշանակեց եկող պատգամաւորութենէն, զոր իբրև կայսեր և կայսերընտիրի դեսպան կը նկատէր (ԼԷՕ. Ա. 228), որ պէտք եղած տեղեկութիւնները քաղէ Հայաստանի կացութեան, Պարսից զօրութեան, և Եւրոպիոյ օգնութեանց մասին։ Պաշտօնութեան գլուխն էր Գոլով ռուս իշխան, և թարգման էր Նիկողայոս Սբօթարիւս Յոյնը (ԼԷՕ. Բ. 235)։ Օրի միշտ նպաստաւոր, և չափազանցեալ նպաստաւոր տեղեկութիւններ կը հաղորդէր գրաւոր և բերանացի, այնպէս որ Պետրոս յատուկպաշտօնեայ մը կը յղէր Պարսկաստան, Վասիլ Քուշուկով անուն, որպէսզի տեղւոյն վրայ ստուգէ կացութիւնը (ԼԷՕ. Բ. 240)։ Այս բանակցութեանց վրայ՝ պաշտօնական պատգամաւորութիւն մըն ալ Պարսկաստան յղելու միտքը ծագեցաւ, մինչև իսկ Պարսկաստանի ամրութեանց յատակագիծները ունենալու պէտքը զգացուեցաւ, բայց այդ գործերուն կատարումը կայսրընտիրին թողուեցաւ։ Այս պատճառներով գործը կը ձըգձըգուէր, մանաւանդ 1701 դեկտեմբերին Շուետական պատերազմին մէջ Ռուսերուն տարած յաղթանակը՝ բոլորովին այն կողմը դարձուց Պետրոսի մտադրութիւնը (ԼԷՕ. Բ. 241)։ Օրի ձգձգումներէ յօգնած, ռուսական բանակին ծառայութեան մտնելու միտքը յղեցաւ, որուն պատասխան ստացաւ Պետրոսէ 1702 մարտին, թէ Շուետական պատերազմէն ետքը անպատճառ իր ձեռքը կառնէ այն գործը (ԼԷՕ. Բ. 242)։ Օրի և Մինաս ուրախութենէ արտասուելու հասած, այս աւետիսը ամէն կողմ հաղորդելու համար, Նազար Օրեխովիչ թարգմանը կայսրընտիրին, և Միւռոն Վասիլևսքի հայազգի հարիւրապետը՝ իրենց բարեկամ մելիքներուն յղեցին։ Համակիր պատասխաններ առին կայսրընտիր Յովհան-Գուլիէլմոսէ 1702 աշունին, իսկ Սաֆրաստի և բարեկամ մելիքներուն մոտէն դարձաւ Վասիլևվըսքի 1703 գարունին։ Սակայն եկած պատասխանները յուսադրութենէ անդին չէին անցներ։ Կայսրընտիրը՝ Սպանիոյ և Գաղղիոյ և Գերմանիոյ մէջ սկսած պատերազմին պատճառով իր անմիջական ձեռնարկը անհնար կը տեսնէր, իսկ Պետրոս Մեծն, որ նոյն օրեր, 1703-ի գարունին, Սանկդ-Պետերբուրգ (Sanct Petersbourg) քաղաքին հիմերը կը գնէր, բոլորովին այդ գործով էր գրաւուած։ Օրի հասկացաւ թէ իր մտածած ձեռնարկը առ այժմ չի կրնար սկսիլ, նոր գաղափար յղացաւ, Եւրոպա դառնալ, և պապին կողմէն Պարսկաստանի դեսպան նշանակուիլ, և այս կերպով աւելի դիւրաւ նախապատրաստական տեղեկութիւնները քաղել։ Ռուսաց կայսրէն գնդապետի աստիճան խնդրեց ու ստացաւ, Մինաս վարդապետը Մոսկուա թողուց, որ գործին ծայրը թողած չերևայ, և 1704 փետրուար 10-ին Մոսկուայէ մեկնեցաւ, և շիտակ Տիւսսելտօրֆ գնաց, ուր կը մնային իր ամուսինը և երկու զաւակները (ԼԷՕ. Բ. 247)։ Այդ եղելութեանց երբ բացէբաց մերժեց Օրիէ առաջարկուած կաթոլիկներու գաղափարը (1844), սակայն Նահապետ հեռու չէր ազգային ազատագրութեան ծրագիրէն, միայն չէր ուզեր զայն գնել իր եկեղեցւոյն ուրացութեամբ։ Ապա թէ ոչ, երբոր պաշտպանութեան խոստումը Ռուսիայէն եկաւ՝ առանց դաւանափոխութեան պայմանի, սիրով ընդուեցաւ Միւռոն Վասիլևսքի պատգամաւորը, և 1702 նոյեմբեր 7-ին Օրիի նամակին ալ պատասխանեց խնդակցութիւն յայտնելով, որ Ռուսաց կայսրը պատրաստ է Հայ ազգի ազատութիւնը հոգալու (ԶԱՄ. Բ. 40)։

« 1845. Օրիի Ձեռնարկները   |   1847. Լատիններ Ի Կ. Պոլիս »
© Gratun.org