Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1847. Լատիններ Ի Կ. Պոլիս

Երբոր Հայութեան բախտը շօշափող, անկարևոր՝ բայց և ոչ հիմնաւոր ձեռնարկներ կը կատարուէին Կ. Պոլիսէ հեռու, այնտեղ բոլորովին տարբեր շարժումներ տեղի կ՚ունենային, և փոխանակ ազատութեան, նորանոր աղետալի եղելութեանց դուռ կը բանային։ Մէկ կողմէն պատրիարքութեան թեկնածուներու յախուռն մրցումները, և միւս կողմէն քարոզիչներու և իրենց հետևողներուն մոլեռանդութիւնը՝ հետզհետէ կը զայրանային։ Մինչև այս ատեններ միևնոյն հասարակութեան մէջ կարծիքներու տարբերութեան կերպարանը կը տիրէր, առանց բաժանումի և անջատումի ձևն առնելու։ Ազգային եկեղեցական իշխանութիւնն ալ, որչափ և պահպանողական և պաշտպանողական ընթացքի հետևող, հայադաւանութեան թոյլատու սկզբունքէն չէր հեռանար, և տարբեր կարծիքներու հետևողներն ալ միևնոյն եկեղեցւոյ մէջ կը մնային, և փոփոխակի անոր վարչութեան ալ կը մասնակցէին, թէպէտ իշխանութիւնը ձեռք անցնելու մրցակցութիւնը կը մղէին։ Ասիկա ամէն կառավարութեան մէջ ալ կը հանդիպի իբր կուսակցական գրութեան հետևանք։ Հռոմի պապութիւնն ու գործիչներն ալ, չէին քաշուէր այդ ընթացքին համակերպիլ, միշտ այն գերագոյն սկզբունքով, որ պէտք չէ առաջ խտրական խնդիրները յուզել, և ոչ ալ շատ փոփոխութիւններ պահանջել, այլ ոտքի կռուան կազմելէն ետքը պահանջները հետզհետէ շատցնել։ Մենք տեսանք Կալանոսի Հայ վարդապետի տարազ իսկ հագնիլը (§ 1694), և Յիսուսեան աբեղաներուն Հայոց եկեղեցիներուն մէջ քարոզելը (§ 1832), բայց այն ժամանակները անցած էին, և այս միջոցին սկսած էին տարբեր մտածել ու գործել, ուստի ամենախիստ պատիժներով արգելեցին կաթոլիկներուն Հայոց եկեղեցին մտնելը (ԹՕԲ. 45)։ Ասկէ ծագելիք անտեղութիւնները դիտել տուողին՝ Պրաքօնիէ՝ Յիսուսեանց վանահայրը կը պատասխանէր, թէ չէր կրնար ընդունիլ որ կաթոլիկներն ամենափոքր հաղորդակցութիւն մը ունենային իրենց հերձուածող եղբարց հետ, և թէ ամէնէն դառն չարչարանքները աչուընին պէտք էր առնէին (ԹՕԲ. 47)։ Հռոմէականը ծանր խօսքերով կը պախարակեն և կը նախատեն ժամանակիս մէջ ազգային իշխանութիւն և պատրիարքութիւն վարողները, իբր բռնաւոր հալածիչներ և անգութ դահիճներ, իբր թէ անոնց պարտքը չըլլար՝ իրենց հօտին մէջ մտնող օտարներուն զոհողութիւնը արգելել, իրենց եկեղեցին անարգողներուն դէմ դնել, և Հայ Եկեղեցիներէ հեռացնելով Լատին եկեղեցիներ տանելու անխոհեմ և վտանգաւոր ձեռնարկին առջևն առնել։ Այո՛, մենք պիտի յիշենք կաթոլիկութեան առջևն առնելու համար գործածուած ուժգին և բուռն միջոցներն ալ, բայց պէտք է ճանչնալ, որ անոնց առաջին պատասխանատուութիւնը Լատիններուն վրայ կը ծանրանայ, իրենց նխոհեմ և մոլեռանդ պահանջումներուն, և իրենց հետևողներուն խիղճերը չարչըրկելով, մինչ այսպիսի բաներ չէին ունեցած, ցորչափ գործը ներքին զգացմանց շրջանակի մէջ կը մնար, և իրենք ալ կը զգուշանային նորանոր պահանջներէ։ Հայոց եկեղեցին քրիստոնեայ էր այդչափ դարերէ իվեր, ուղղափառ եկեղեցի էր ի սկզբանէ անտի, միշտ կը մնար ինչ որ էր, միայն Արևմուտքի դիզաբարդած նորութիւններէ կը խորշէր, և Լատիններուն պէտք չէր՝ որ Արևելքի առաքելական և հնաւանդ քրիստոնեաները ստիպէին, իրենց դպրոցական և նորահնար վարդապետութեանց համակերպիլ։ Այդ ընդհանուր տեսութիւնը պարզելէ ետքը պատմական եղելութեան անցնինք։

« 1846. Օրի Ի Ռուսիա   |   1848. Սուպհի և Յաջորդը »
© Gratun.org