Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1849. Գալուստ և Մինաս

Երուսաղէմի աթոռին վրայ թողուցինք Յովհաննէս պատրիարքը՝ Նօհուտճի մականունեալ, որ արդիւնաւոր եղած էր Հայոց ստացութիւնները պաշտպանելուն մէջ, բայց ստիպեալ շատ աճեցուցած էր աթոռին վրայ ծանրացող պարտքերը (§ 1811)։ Հրովարտակներ ալ հանել տուած էր, որ Երուսաղէմի գահակալները անվրդով մնան աթոռին վրայ մինչև իրենց մահը, սակայն հրովարտակներ միայն իրեն ծառայեցին, որովհետև աթոռին վրայ վախճանեցաւ 1697-ին (ԱՍՏ. Ա. 414), իսկ իրմէ ետքը՝ ալ աւելի խառնակ եղաւ պատրիարքական յաջողութիւնը։ Մահուան թուականը գրինք Երուսաղէմի պատմագիրին հետևողութեամբ, վասնզի թէպէտ ուրիշ մը տապանագիրին մէջ 1694 գրուած ըլլալը յիշած է (ԲԱՌ. 57), սակայն յետին գրողը հարկաւ ստուգելով նշանակած է ճիշդ թուականը։ Երբոր մահուան լուրը Կ. Պոլիս հասաւ, իշխանաւորք ազգին պատրիարք ընտրեցին Գալուստ Զէյթունցի եպիսկոպոսը, Կայծակ մականունեալ, և հրովարտակն ալ հանել տուին, բայց Գալուստ իսկոյն Երուսաղէմ չուղևորուեցաւ, այլ աթոռին վրայ ծանրացած պարտքը պատճառելով, ուզեց ազգին մէջ հանգանակութեան ելլել, և Կ. Պոլիսէ սկսելով մեծ շրջագայութիւն մը սկսաւ Եւդոկիա, Սեբաստիա, Բերիա, Ամիդ և Կարին, և տարին լրացուց, բայց ոչ գործը աւարտեց, ոչ հանգնակածէն լուր տուաւ, և ոչ Երուսաղէմ գումար մը հասուց, որ պարտապաններուն բռնադատութիւններէն կը ճնշուէր (ԱՍՏ. Ա. 415)։ Ասոր հետ բոլոր այն քաղաքներէն ուսկից կ՚անցնէր Գալուստ, շարունակ իրեն վրայ գանգատներ կը հասնէին պատրիարքարան։ Ուստի հարկ եղաւ վերջ տալ այդ անվայել ընթացքին, Գալուստ պաշտօնանկ հռչակուեցաւ, և Երուսաղէմի պատրիարքութեան կոչուեցաւ Մինաս վարդապետ Համդեցի, և հրովարտակը առնուեցաւ 1698-ին։ Պէտք է ընդունիլ, որ նոյն ինքն Մինասն էր որ Յովհաննէսի մահուանէ ետքը աթոռին վարչութեան գլուխ կը գտնուէր, Գալուստի թափառայած շրջագայութեանց միջոցին։ Միևնոյն 1698 տարւոյ թուականը կը կրէ Մինասի աշխատասիրած Ազգաբանութիւն գրքոյկը, որուն մէջ շատ համառօտ կերպով քաղած է Հայոց և Հռոմայեցւոց վեհապետներուն պատմութիւնը (ԱՄԴ. 144), համաձայն իր գտած տեղեկութեանց, որոնց մէջ աւելորդ է ճշդութիւն և քննադատութիւն փնտռել։ Կ՚երևի թէ Մինաս օգտուեցաւ Երուսաղէմի մէջ անցուցած ժամանակէն, և փափաքեցաւ բան մը արտադրել, որուն մէջ միայն բարի կամք է գնահատելի։ Երբոր Մինասի հրովարտակը ստացուեցաւ, միանգամայն պետական հրաման հանուեցաւ, որ ուր և գտնուի Գալուստ, ձերբակալուի և Կ. Պոլիս բերուի, այլ նա փութաց գաղտագողի գալ, և ազգին մէջ շփոթութիւններ ձգել, Մինասը ամբաստանելով և զանազան յերիւրանքներ բարդելով, մինչև որ հարկ եղաւ Մինասի անձամբ Կ. Պոլիս գալ, և Գալուստի զրպարտութիւնները ցրել, և իր պատրիարքութիւնը վերահաստատել տալով Երուսաղէմ դառնալ 1699ին (ԱՍՏ. Ա. 417)։ Երուսաղէմ դառնալէն ետքը պարտաւորուեցաւ տեղացի Իսլամներու հետ դատի մտնել և պայքարիլ, որոնք զանազան կարևոր սեփականութիւններ յափշտակելու պահանջներ կը յարուցանէին։ Մինաս հին հրովարտակներու զօրութեամբ ազգային իրաւունքները պաշտպանեց (ԱՍՏ. Ա. 418)։ Այդ եղելութիւնները տեղի կ՚ունենային մասամբ Մելքիսեդեկի և մասամբ Մխիթարի պատրիարքութեան միջոցին։

« 1848. Սուպհի և Յաջորդը   |   1850. Մխիթար Ի Կարին »
© Gratun.org