Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1853. Ֆէրիօլ Դեսպան

Նոր դէմք մը կը սկսի երևիլ ժամանակակից պատմութեան մէջ, թէպէտ օտարազգէ, բայց Հայ ազգութեան գործերովը զբաղող, և ամէն մի եղելութեան մասնակից։ Սա Գաղղիոյ դեսպան է, Կարոլոս Ֆէրիօլ, Արժանթալի մարքիզը (Charles Ferriol marquis, d՚argental). որ բաւական ճիգեր և ամենակերպ միջոցներ գործածելով յաջողած էր Գաղղիոյ թագաւորութեան կողմէն Կ. Պոլսոյ դեսպան անուանուիլը 1699ին (ԺՈՒ. 460)։ Իր առաջին ջանքն եղաւ Լատին կրօնաւորներու ազդեցութիւնը նուազեցնել ի նպաստ դեսպանութեան, բայց երբ այս չյաջողեցաւ, ուղղութիւնը փոխեց, և սկսաւ աշխատիլ դեսպանութեան ազդեցութիւնը բարձրացնել գործակցութեամբ Լատին կրօնաւորաց և պաշտպանութեամբ կաթոլիկութեան։ Իր դեսպանութեան սկիզբները, մինչև իսկ ժողով մը գումարել տուաւ, հայադաւանութեան պաշտպան և հռոմէադաւանութեան կողմնակից Հայ եկեղեցականները իրարու մօտ բերելով, և երկու կողմերուն պահանջներն ալ չափաւորելով Միաբանութեան դաշնագիր մըն ալ պատրաստել տուաւ 1701ին, որ Հայոց պատրիարքին և Լատին եպիսկոպոսին հաւանութիւնները ստանալէ ետքը, պապին հաւանութեան պիտի ներկայացուէր Գաղղիոյ դեսպանատուն և թագաւորութեան միջնորդութեամբ։ Բայց գործը իր ընթացքը չկրցաւ լրացնել, և արդիւնքը կորսուեցաւ Ճիզվիթաց մեծաւոր հայր Պրաքօնիէի ընդդիմութեամբ (ԹՕԲ. 479)։ Այդ բանը տեղի կ՚ունենար ճիշդ Եփրեմի նոր պատրիարքութեան սկիզբը, և Հայ եկեղեցականութեան կողմէ ցոյց տրուած խաղաղասիրութեան շնորհիւ։ Մոլեռանդ և նախատական գրգիռ մըն էր Ֆէրիօլի ձեռնարկը, զոր չէր կրնար յանձն առնել, ոչ թէ Եփրեմի սկզբունքներով տոգորեալ հաստատմիտ մը, այլև ոչ որևէ հեզահոգի և խաղաղասէր զգացումներով ունեցող՝ եկեղեցւոյ պետ մը, երբոր կը տեսնէր իր հնաւանդ և ուղղափառ եկեղեցւոյն դէմ արձակուած անարգանքը։ Հետևապէս որևէ անկողմնակալ դիտողի համար յայտնի ճշմարտութիւն մըն է, որ եթէ Եփրեմի կողմէ բռնի միջոցներ ընդարձակուեցան, անոնց պատասխանատուութիւնը իրմէ աւելի՝ զինքն գրգռողներուն վրայ կ՚իյնայ, և հայադաւանութեան պաշտպաններէն աւելի՝ հռոմէադաւանութիւն մուծանելու հետամուտներուն վրայ կը ծանրանայ։ Լատիններ որչափ ալ ուզեն հոգւոյն փրկութեան նախանձայուզութեամբ՝ իրենց ընթացքը վարագուրել, սակայն ստուգութիւնը ինքնին կը ցայտէ, որ պապական ազդեցութիւնը տարածելու և քաղաքական միջամտութիւն ընդարձակելու ձեռնարկ մըն էր։ Եթէ Հայեր ալ գտնուեցան, որ այդ օտարուսում և օտարամուտ միջամտութիւնները քաջալերեցին, երկու բան զիրենք կ՚արդարացնեն. Հայադաւանին եկեղեցականապէս թոյլատու և լայնախոհ զգացումը, և Հայազգւոյն կրթականապէս զարգացման անյագուրդ ձգտումը։ Այս դիտողութիւններն ընելով՝ կ՚ուզենք միայն պատմական ստուգութիւնը իր ճիշդ կէտին բերել, թէ ոչ պիտի չգովաբանենք ոչ Ղափանցիին և ոչ իրեն յաջորդներուն բուռն ձեռնարկները, քանի որ համոզուած ենք, որ բուռն միջոցներ ուղիղ և ապահով կերպով նպատակին չեն տանիր, և ստէպ հակառակ արդիւնք ալ յառաջ կը բերեն, և հալածուած զգացումը տարածուած կը դարձնեն և յաջողելուն կը նպաստեն։

« 1852. Եփրեմ Պատրիարք   |   1854. Մխիթար Ի Կ. Պոլիս »
© Gratun.org