Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1854. Մխիթար Ի Կ. Պոլիս

Գրգռութեան առիթը կ՚աւելցնէին լատինամոլներ՝ երբ Լատին եկեղեցիներու մէջ կը հաւաքուէին, թէպէտ Հայ եկեղեցւոյ պաշտօնէութեան շարքէն չէին ելլեր. Լատին վանքերու մէջ գումարումներ կը կազմէին, և մասնաւոր տեղեր ալ կը ստեղծէին իրենց գաղտնի համախմբութեանց համար։ Ասոր հետ մէկտեղ արտաքին պաշտպանութիւններով ներքին իշխանութեանց դէմ կը մաքառէին, և դեսպաններուն հովանաւորութեամբ պատրիարքական աթոռին և պատրիարքներու անձին դէմ բռնանալ կը փորձէին, և իրենց գրգռութիւններով միւս կողմին ցասումը կը զայրացնէին, և պաշտպանողական ձեռնարկներու կը մղէին։ Ժամանակին լատինամիտ խումբին մէջ աւելի կը խօսուէին Խաչատուր Կարնեցի և Մխիթար Սեբաստացի վարդապետները, բայց առաջինը արդէն իր Հռոմի մէջ ստացած դաստիարակութեամբը ծանօթ ըլլալով, այնչափ գրգռութիւն չէր յուզեր, որչափ երկրորդը, որ Հայ վանքերու աշակերտ մըն էր։ Մանաւանդ երբոր երևան եկաւ, որ երբ մէկ կողմէն Ղալաթիոյ Ս. Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ քարոզչութիւնը կը վարէր իբր Հայ վարդապետ, միւս կողմէն Կ. Պոլսոյ Բերա օտարաբնակ արուարձանին մէջ տուն մը վարձած էր (ՄԽԻ. 150), որուն արտաքուստ գրակազմութեան գործարանի ձև տուած, ներքուստ լատինական սկզբունքներ տարածելու կ՚աշխատէր (ՄԽԻ. 151)։ Արդէն ամէն Հայ վարդապետի սովորութիւն էր, իր շուրջը աշակերտութիւն մը կազմել, Մխիթար ալ այդ սովորութենէն կ՚օգտուէր։ Սեբաստացիին աշակերտողներուն մէջ յանուանէ կը յիշուին, Սարգիս Այնթապցի դպիր, Ղազարոս Ակնեցի այրի, Յովհաննէս Սեբաստացի պատանի, Ազարիա Բերացի դպիր, և Եղիա Կոստանդնուպոլսեցի վարդապետ՝ Երուսաղէմի միաբաններէն (ՄԽԻ. 146)։ Մխիթար եղանակը գտաւ Սարգիս եւ Ազարիա դպիրները աբեղայ ձեռնադրել տալ Գէորգ և Մանուէլ անուններով, որով վանական խումբի մը երևոյթը տուած եղաւ իր հետևողներուն (ՄԽԻ. 149)։ Գրակազմութեան արհեստարանի ձևը յիշեցինք, բայց բոլորովին կեղծ չէր այդ նպատակը, որովհետև, Մխիթար մէկ զբաղումն ալ գիրք տպել տալն էր Կ. Պոլիս բացուած տպարաններուն մէջ։ Այդ միջոցին օր մը, 1701, սեպտեմբեր 8ին, Մխիթար իր գործարան-տունին մէջ, իրեն հետ եղողները կը համոզէ միասին ապրիլ, և Տաճկաստանէ հեռանալով իրենց բնակութիւնը հաստատել այնպիսի տեղ մը, ուր կարենան իրենց ուզած կերպով գործել, ինչպէս էին Արևելքի մէջ Լիբանանը, իսկ Արևմուտքի կողմը՝ Պիղոպոնէսը։ Մխիթարեանները այդ միջադէպը պատմելով՝ կը պարծենան, թէ Մխիթարեան միաբանութեան կենաց առաջին օրն եղաւ այն (ՄԽԻ. 160), բայց տակաւին կանոնական և իրաւական սկզբնաւորութեան նշան մը չի տեսնուիր, և եթէ ըլլար ալ, Հայոց պատրիարքութեան և հայադաւան շրջանակին մէջ գործ մը պէտք էր եղած ըլլար։ Վասնզի Մխիթար այդ թուականէն ետքն ալ Գաղղիոյ դեսպանատան կից Վեղարաւոր Փրանկիսկեան (Cappuccini) վանքը կը բնակէր, և կը գործակցէր հայր Յակինթոս վանահօր՝ պառակտեալ Հայերը միացնելու համար։ Իսկ 1701 նոյեմբեր 26 թուականով համաձայնութեան պայմանագիր մըն ալ կը պատրաստուէր (ՄԽԻ. 165), որով Ֆէրիօլ դեսպան կը յայտարարէ թէ իւր դատողութեանց վրայ, մեղմացած էր փրանկացեալներուն հանդէպ բռնուած ընթացքը (ՄԽԻ. 162)։ Հետևաբար անջատական մտադրութիւնը դեռ Մխիթարի միտքին մէջ տեղ ըրած չէր։

« 1853. Ֆէրիօլ Դեսպան   |   1855. Աւետիք Պատրիարք »
© Gratun.org