Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1855. Աւետիք Պատրիարք

Եփրեմ Ղափանցիին օրով փրանկացեալներու վրայ ծանրացած հետապնդութիւնը, սովորութիւն է անոր վերագրել իբր հեղինակի և սկզբնապատճառի, սակայն դեսպանը կը գրէ, թէ սոյն հալածանքը Թուրք դենպետին գործն է, որ երդուեալ թշնամին է Փրանկաց, և իւր ազդեցութիւնը ամենակարող է թագաւորին միտքին վրայ (ՄԽԻ. 162)։ Ուստի պէտք է մեղմել Եփրեմի վրայ եղած դատաստանը, և ոչ ալ անոր վերագրել, եթէ արքունի հրովարտակ մը հրամայեց, բովանդակ կայսրութեան սահմանին մէջ բոլոր Ֆրանկ եղողները ձերբակալել և ցրուել (ՉԱՄ. Գ. 732)։ Այսպիսի հրովարտակ մը բնական կերպով դուռ կը բանար բազմադիմի անիրաւութեանց և բռնադատութեանց, որոնք առաջ կու գային անձնական թշնամութիւններէ, անհատական վրէժխնդրութիւններէ, և եթէ 1701-ին վերջերը, շատերու վրայ բռնադատութիւններ գործուեցան, տուներ խուզարկուեցան, բանտարկութիւններ եղան, աքսորներ և վտարումներ գործադրուեցան, անոնց իսկական պատճառը Ֆէյղուլլահ դենպետն էր։ Այս պատճառով Մխիթար Սեբաստացին և Խաչատուր Կարնեցին ալ Լատին վանքերու մէջ կը պահուէին, երբ միւս կողմէն 1701 հոկտեմբեր 26-ի պայմանագիրը կը պատրաստուէր, և Փրանկիսկեան Վեղարաւորաց մեծաւորը Յակինթոս՝ անձամբ Ադրիանուպոլիս կերծար Եփրեմի ալ հաւանութիւնը ստանալու (ՄԽԻ. 165), ուսկից ետքը պայմանագիրը Հռոմ՝ պապին և Էջմիածին՝ կաթողիկոսին պիտի ղրկուէր հաստատութեան համար (ՄԽԻ. 164)։ Կերևի թէ Եփրեմի վրայ զիջողութեան գաղափար տեսնելուն համար է, որ Ֆէյղուլլահ անոր վրայէ վստահութիւնը կը վերցնէ, և լուր կը հասցնէ Կարին՝ Աւետիք գպիսկոպոսին շուտով Կ. Պոլիս գալ, որ զինքն պատրիարքութեան բարձրացնէ։ Աւետիք և Ֆէյզուլլահ նախածանոթ էին Կարինէ (ԹՕԲ. 54), առաջ պաշտպանութեան օրէն (§ 1831), և յետոյ առաջնորդութեան ժամանակէն, ուստի երբոր Ֆէյղուլլայ Կ. Պոլիս դենպետութեան բարձրացաւ, ուզեց իր բարեկամն ալ բախտաւորել, մանաւանդ որ Աւետիք ծանօթ էր իր խստութեամբ նորամուտ վարդապետութեանց դէմ, և Կարնոյ մէջ Լատին կրօնաւորաց վարժարանն ալ փակել տուած էր։ Աւետիք այդ լուրը առած կըլլայ 1701 սեպտեմբերի սկիզբները, վասնզի երկու ամիս պայմանաժամ ուզեց ճամբայ ելնելու (74 ԱՐՐ. 115), և անկէ ետքը Կարինէ մեկնելով Կ. Պոլիս կը հասնէր 1701 դեկտեմբերին (ՄԽԻ. 165), և Ս. Յակոբի տօնին՝ ամսոյն 13-ին (ՉԱՄ. Գ. 732), Սամաթիոյ եկեղեցւոյն մէջ խաղաղասիրական քարոզ մը կը խօսէր, և կը փութար Ադրիանուպոլիս երթալ պատշաճը կարգադրելու, ուր Ֆէյզուլլահի միջնորդութեամբ պատրիարքական փոխանորդ անուանուեցաւ, կացութիւնը բարւոքելու յանձնարարութեամբ։ Սակայն իսկապէս Եփրեմը տապալել էր Ֆէյղուլլահի միտքը։ Հազիւ ամիսուկէս էր, որ Աւետիք Ադրիանուպոլիս կը գտնուէր իր նոր պաշտօնով, երբ 1702 փետրուար 1-ին, նոր տոմարով 12-ին, Ս. Սարգիսի կիրակէին, ժողովրդական մեծ ցոյց մը կազմուեցաւ Եփրեմի դէմ, և հինգ օր տևեց գրգռութիւնը։ Աւետքի ստիպուեցաւ ծածկուիլ, և Եփրեմ տակաւին պատրիարքութիւնը պահեց, բայց քիչ օրուան համար, որովհետև փետրուար 24-ին, նոր տոմարով մարտ 7-ին, Մեծպահոց երկրորդ երեքշաբթին, Աւետիք Եւդոկիացին պատրիարք հռչակուեցաւ Ֆէյղուլլահի պաշտպանութեամբ, և հազարէ աւելի անձանց ընկերակցութեամբ, եպարքոսին ատեանը տարուեցաւ Ադիանուպոլսոյ մէջ։ Եփրեմը Էջմիածին աքսորելու համար տրուած որոշումը՝ իբր Աւետիքի դաժանութեան նշան ցոյց կը տրուի (ՄԽԻ. 166), բայց յարմարագոյն է լաւ կողմը մեկնիլ, Մելիքսեդեկի վրայ փորձուած պետական խստութենէն (§ 1850) ազատելու և հեռու ու ազատ տեղ մը զայն ապահովի հանելու միտքով։ Արդէն այն կողմերու բնիկն էր Ղափանցին, խոր ծերութեան ալ հասած։ Այս միտքը կը քաղուի նոյնիսկ Աւետիքի գրածէն, թէ եփրեմ յոյժ աղմուկ էր ձգեր ի մէջ ժողովրդեան, և թէ Եփրեմի համար հրաման հանեց գնալ ի սուրբ Էջմիածին, մօտ ի Նահապետ կաթողիկոսին, անդ մեռանել (74. ԱՐՐ. 115)։

« 1854. Մխիթար Ի Կ. Պոլիս   |   1856. Աւետիքի Ընթացքը »
© Gratun.org