Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1856. Աւետիքի Ընթացքը

Աւետիքի պատրիարքութեան սկզբնաւորութիւնը խաղաղասէր բանակցութեանց ակնկալութիւնները աւելցուց։ Աւետիքի և Յակինթոսի յարաբերութիւնները աւելի մտերմական եղան Անդրիանուպոլսոյ մէջ, և Աւետիք կրցաւ իր մտադրութեան վրայ Լատիններ վստահեցնել, առանց Ֆէյղուլլահի ալ կասկածները արթնցնելու։ Դեսպանն ալ միամտեցաւ Աւետիքի մասին, զոր առաջ իբր դաժան հալածիչ մը նկատած էր, բայց 1702 մարտ 11-ին կը վկայէր, թէ Աւետիք Հայերը խաղաղութեան կը յորդորէ, և յունիս 8-ին կը հաստատէր, թէ կաթոլիկաց հալածումը բոլորովին վերջացած է (ԹՕԲ. 56)։ Աւետիք այդ միջոցին կը շարունակէր մնալ Ադրիանուպոլիս, որ իսկական մայրաքաղաք դարձած էր թագաւորին և եպարքոսին և դենպետին ներկայութեամբ, իսկ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ իրեն ներկայացուցիչ և փոխանորդ նշանակուած էր Յովհաննէս Ամասիացի վարդապետը (ՉԱՄ. Դ. 733)։ Սոյն օրեր Կ. Պոլիս եկած էր Մատթէոս Կեսարացի՝ Սսոյ կաթողիկոսը, մականուանեալն Սարի, որ Կ. Պոլսոյ պատրիարքութենէ Սսոյ կաթողիկոսութեան անցած էր 1694-ին (§ 1829), և եօթը տարիէ հետէ աթոռին վրայ կը մնար։ Սակայն հիմէն կազմուած Բերիացւոց պառակտումը, որ պահ մը դադարած էր Ազարիա Կարկառեցիի ետքը (§ 1816) անգամ մըն ալ արծարծեցաւ Պետրոս Բերիացիին ձեռքով, որ հաւանաբար Դաւիթ և Ազարիա Կարկառեցիներուն ազգականութենէն եղած կըլլայ, և հնօրեայ իրաւունք մը վերանորոգելու ձգտումով մէջտեղ ելաւ։ Պետրոսի ձեռնարկը 1701-ին կը գրուի, վերիվերոյ Աւետիքի հրապարակ ելած օրերը։ Պետրոս նստաւ Բերիոյ մէջ իբրև Սսոյ հակաթոռ, բայց Մատթէոս յանձն չառաւ կաթողիկոսական իրաւասութիւնը բաժնել, ինչպէս ժամանակով հաստատուած էր Խաչատուրի և Դաւիթի միջև (§ 1753)։ Մրցակիցը ընկճելու նպատակով Կ. Պոլիս եկաւ, բայց պատրիարքական աթոռին շփոթութեանց պատճառով չկրցաւ արդիւնաւոր ձեռնարկ մը կատարել, և պատեհի ակնկալութեամբ մայրաքաղաքի մէջ կը դեգերէր։ Եւ ահա Կ. Պոլիս կը հասնին չորս Երուսաղէմի միաբան վարդապետներ (ՉԱՄ. Գ. 733), իսկ Աւետիք երկոտասան սևագըլուխք միաբանք Ս. Յակոբայ կը գրէ (74 ԱՐՐ. 150), որոնց համար ըսուած է, թէ անկարգութիւն ինչ գործեալ յեկեղեցւոջ, ժողովով արտաքսեցան Մինաս Համդեցի պատրիարքին կողմէն, թէպէտ ճշդուած չէ՝ թէ ինչ էր գործածա անկարգութիւննին։ Մինաս յատկապէս ալ գրած էր Աւետիքի այդ վարդապետներուն մասին, որպէսզի ականջ չկախէ անոնց չարախօսութիւններուն, և զգուշանայ անոնցմէ. սակայն այդ բանը հրապարակի վրայ չլսուեցաւ, և եկող վարդապետներ համարձակ կը խօսէին Մինասի դէմ, տեսակ տեսակ զեղծումներ վերագրելով անոր պաշտօնավարութեան, թէ միաբանութիւնը ցրուեր է, թէ մեծագումար պարտքի ներքև ձգած է, թէ կալուածները ծախած է, և թէ բոլոր սպասները Կ. Պոլիս յղած և դրած է Ինկլէզ պազիրկեանին մօտ (74. ԱՐՐ. 150)։ Առաջ Մատթէոս եղաւ, որ իրեն գրաւեց արտաքսել վարդապետները, և ժողովական հաւաքումի մէջ ալ անոնք խօսեցուց, որպէսզի Մինասի տեղ Երուսաղէմի պատրիարքութեան անցնի (ՉԱՄ. Գ. 733), և արդէն կաթողիկոս ալ գտնուելով, Եղիազարի նման գիրք մը կազմէ Արևելքի մէջ։

« 1855. Աւետիք Պատրիարք   |   1857. Երուսաղէմի Միացումը »
© Gratun.org