Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1857. Երուսաղէմի Միացումը

Բայց Մատթէոս իրմէ ճարպիկ մրցակիցի մը բաղխեցաւ։ Աւետիք որ ամէն կողմ սիրոյ և խաղաղութեան օրհնագիրներ ղրկած էր, ժամանակին Մինաս պատրիարքին ալ պարտուպատշաճէ յարգանօք գրած էր, ուսկից քաջալերեալ Մինաս, արտաքսեալ վարդապետներուն տնտեսուիլը խնդրած էր։ Աւետիք ընդհակառակն զանոնք մօտէն բռնեց, Ադրիանուպոլիս կանչեց, և Մինասի դէմ խօսուածնին հաւաքեց։ Արդէն Կ. Պոլսոյ մէջ ալ՝ Մատթէոս բաւական յուզում յարուցած էր Մինասի դէմ, կարծելով իրեն օգտին ծառայեցնել, մինչ Աւետիք մէկ կողմէն Մատթէոսի կը սաստէր, որ տեղը դառնայ՝ եթէ չուզեր տուգանքի և գտանգի ներքև իյնալ, և միւս կողմէն կառավարութեան կը դիմէր Մինասի գահընկէցութիւնը պահանջելով, և Ֆէյզուլլահ դենպետին պաշտպանութեամբ իրեն վրայ դարձնելով անոր յաջողութիւնը՝ առանց Կ. Պոլսոյ պատրիարքութիւնն ալ թողլու։ Այս և երկու աթոռներու միաւորութեան սկիզբը, որուն ոմանք թուական կը նշանակեն 1701 տարին (ՉԱՄ. Գ. 734), սակայն Աւետիքի պատրիարքութիւնն ալ 1702-ին սկսած ըլլալուն (§ 1853), աւելի ճիշդ է 1702 յուլիս 13-ին հրովարտակով որոշուած ըսել այդ միացումը (ԱՍՏ. Ա. 421)։ Յովհաննէս Հաննա, Երուսաղէմի ողբերգու պատմիչը, այդ միացման վրայ խօսելով, կը գրէ, թէ չարաճճիկ և անխիղճ ոմանք անուամբ և եթ քրիստոնեայք, թելադրեալք ի հօրէն իւրեանց սատանայէն և ի կամարարաց նորին, զերկու աթոռոց սրբոց առաջնորդութիւնն, այսինքն Երուսաղէմի և Կոստանդնուպոլսոյ, մի առաջնորդութիւն արարին (ՀՆՆ. 119)։ Աւետիքի անունը չի տար, թէպէտ գործը պատմելով գործիչը մատնանիշ կընէ, բայց որովհետև մէկէ աւելի անձերու կակնարկէ Հանա, իդէպ է զայդ մեկնել Երուսաղէմի միաբան վարդապետներուն վրայ, որոնք Մինասէ վրէժ լուծելու համար, իրենց միաբանութեան դէմ դաւաճանեցին, և զայն կորստեան բերանը հասուին, քաջալերելով Աւետիքի փառասիրական և շահագիտական ձգտումները։ Մենք ալ համամիտ ենք համարձակ կերպով մեղադրել Աւետիքի այդ ձեռնարկը, և զայն իբրև մեղադրելի կէտ մը նկատել։ Աւետիք կուզէ ինքզինքը արդարացնել, և կը գրէ թէ ինքը բնաւ հետամուտ չէր, այլ առաւօտեանժամուն և միամիտ կայի յեկեղեցին, չուխատար եկաւ՝ տարաւ զմեզ սարայըն (74. ԱՐՐ. 151)։ Այլ պատմութիւնը զինքը չի կրնար արդարացնել, և կը պարտաւորուի ճանչնալ Աւետիքը իբր պատճառ այն աղետալի պատահարներուն, որոնց մանրամասնութիւնները պիտի տեսնենք հետզհետէ։ Անցողակի գիտենք, որ թէպէտ պատմութիւնը որոշակի չի յիշէր, սակայն եղելութեանց կազմակերպութիւնը յայտնապէս կը ցուցնէ, թէ ասկէ ծագում առած է՝ Կոստանդնուպոլսոյ և անոր պատրիարքութեան հոգևորապէս ենթարկեալ վիճակներուն մէջ, Կ. Պոլսոյ աթոռակալներուն իբր Երուսաղէմի և Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարք միանգամայն յիշատակուիլը, որ յետոյ երկուքին զատ զատ յիշատակուելուն առաջին քայլն եղած է։

« 1856. Աւետիքի Ընթացքը   |   1858. Երուսաղէմի Կացութիւնը »
© Gratun.org