Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1858. Երուսաղէմի Կացութիւնը

Աթոռներու միաւորութեան պատճառով բոլորովին եղծաւ ու խանգարեցաւ Երուսաղէմի աթոռին կարգն ու սարքը, քանի որ չկար այլևս պատրիարք մը՝ որ միաբանութեան գլուխ, սեփականութեանց տէր և մատակարարութեան իշխող ըլլար։ Պատրիարքէ զատ ընդհանուր մատակարարի մը պաշտօնը բաւական ժամանակէ իվեր մտած էր, որուն հնագոյն օրինակներէն մէկն է Պարոնտէր Գրիգորի յանձնուած պաշտօնը (§ 1603), և որ նորոգուեցաւ Եղիազար Այնթապցիի վրայ ալ, Աստուածատուրի պատրիարքութիւնը յարգելով մէկտեղ (§ 1759)։ Ժամանակ անցնելով գործը սովորականի դարձաւ, և աշխարհականներու անցաւ ընդհանուր մատակարարի պաշտօնը, որ Նազըր և Միւթէվէլլի կը կոչուէր երբեմն, և վերջէն Պապա կոչմամբ սկսաւ յիշուիլ տեղւոյն վրայ, և սոյն միջոցին պաշտօնը վարողը հռչակաւոր Պապա Մինասն էր։ Աւետիք Երուսաղէմի պատրիարքութիւնըստանձնելով Պապա Մինասին պաշտօնին չդպաւ, այլ Կարապետ անունով մէկ մը իր կողմէն փոխանորդ նշանակեց՝ Նազըր անունով՝ և արքունի հրովարտակով Երուսաղէմ ղրկեց, յանձնարարելով որ Պապային հետ գործակցութեամբ, անմիջապէս կալեալ զՄինաս վարդապետ, միայն հանդերձին զոր զգեցեալն էր, դիցեն շղթայիւք ի բանտի (ԱՍՏ. Ա. 420)։ Այսպէս կըսէ Երուսաղէմի յիշատակագիրը բայց Աւետիք կը գրէ, որ թէպէտ այսպէս հրաման եղած էր, սակայն ինքն խնդրած և ընդունած է, որ Մինաս պատրիարք ինք իւր հալովն թող նստի ի վանքն (74 ԱՐՐ. 151)։ Կարապետ Երուսաղէմ հասնելով գործի ձեռնարկեց 1702 օգոստոս 18-ին (ԱՍՏ. Ա. 421)։ Մինաս պատրիարքին գահընկէցութեան և Կարապետ Նազըրին պաշտօնին հրովարտակներ հանդիսապէս հրապարակուեցան, և խիստ քննութիւններ բացուեցան պատրիարքին հաշիւներուն վրայ, որուն մեծամեծ զեղծումներ վերագրուած էին աքսորեալ միաբաններու խօսքերով։ Մինաս Համդեցին կրցաւ պատշաճ բացատրութիւնները տալ, ուստի կրկին Կ. Պոլսոյ հետ բանակցութիւններ եղան ֆրանկութեան կամ կաթոլիկութեան կամ աղթարմայութեան զրոյցներ ալ խառնուեցան Մինասը պարտաւոր թողլու համար։ Աւետիք պատրիարք Յովհաննէս Ամասիացի փոխանորդն ալ Երուսաղէմ յղեց (ՉԱՄ. Գ. 737), և նոր հրաման ղրկել տուաւ Երուսաղէմի դատաւորին՝ խիստ քննութիւններ կատարելու։ Այս առթիւ մեծ ատեան մը կազմուեցաւ, ուր դատաւորը կոչեաց զմեծամեծս այլազգեաց, զփոխանորս Լատինաց և Յունաց և Ասորւոց, զհամայն միաբանս Ս. Յակոբայ, և զժողովուրդս Հայոց, որոնք միաբերան Մինասի նպաստաւոր վկայութիւն տուին, թէ զոր ժողովեաց ի ժամանակս իշխանութեան իւրոյ, ծախեաց ի կարևոր պէտս շինութեանց ազգին, հաւատարմութեամբ կատարեաց զամենայն գործս վանաց, և ոչ երբեք հակամիտեալ է ի լատին կրօնս (ԱՍՏ Ա. 424)։ Դատաւորն ալ այդ վկայութեանց համաձայն կազմեց իր վճիռը և Կ. Պոլիս հաղորդեց։ Ասով թեթևցաւ Մինասի կացութիւնը, սակայն պաշտօնէն զրկուած մնաց, և Երուսաղէմի մատակարարական գործել Նազըր Կարապետին, և վանական գործեր վէքիլ Յովհաննէսին ձեռքն անցան, որոնք ուրիշ նպատակ չունէին, բայց եթէ որևէ կերպով և միջոցով դրամ և ինչ ձեռք անցնել, և իրենց գլխաւորին հասցնել, հարկաւ իրենց անձնական բաժինն ալ չմոռնալով։ Իսկ միաբաններուն նկատմամբ կարի զգայուն և Հաննայի խօսքերը, թէ վէքիլն ու Նազըրը սկսանէին նուաճել զբնաւ միաբանս ի ներքոյ կամաց իւրեանց չարաց (ՀՆՆ. 122)։ Համդեցին միջոց մըն ալ Երուսաղէմ մնաց (ՉԱՄ. Գ. 734), և վերջապէս միւս տարին, 1703-ի ամառուան մէջ, Կ. Պոլիս գնաց, տեսնել թէ ինչ կրնայ յաջողցնել իրեն և Երուսաղէմի համար (ԱՍՏ. Ա. 428)։

« 1857. Երուսաղէմի Միացումը   |   1859. Աւետիքի Ջանքերը »
© Gratun.org