Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1859. Աւետիքի Ջանքերը

Աւետիք պատրիարքին դառնալով պիտի դիտենք թէ երբոր նա երկու պատրիարքութիւնները իր ձեռքն անցուց, և արքունական պաշտպանութիւնը ապահովցուց Ֆէյղուլլահ դենպետին ամենակարող միջնորդութեամբը, համարձակ նետուեցաւ Ֆրանկացեալներու ձեռնարկը ջնջելու, բայց միշտ առանց ձեռքէ թողլու օտարներու հետ հաշտարար և խաղաղասէր կերպերը։ Ինքն փրանկացեալներու խօսք չ՚ըներ իր յիշատակարանին մէջ, այլ կը յիշէ, թէ բազումք էին ի մէջ ժողովրդեան յօրինազանցք, որոնք յօրինօք կնոջ վրայ մէկ այլ կին կ՚առնէին (74. ԱՐՐ. 115)։ Այս բանէն ցաւելով չորս մարդիկ, Երեմիա Սահապալեան, Յովհաննէս ու Յարութիւն Թիւլթէլօղլիք և Նիկողոս Էսքէրօղլի, զինքն պաշտօնէ ձգելու դիմում են ըրեր, բայց Ֆէյզուլլահ նոյն իսկ դիմողները թիարանի է դատապարտել տուեր։ Այս առթիւ ալ Աւետիք կը գրէ, թէ՝ ես դեռ ոչ էի լուեալ զորպիսութիւն իրեն (74. ԱՐՐ. 116)։ Աւետիք Երուսաղէմի պատրիարքութիւնը ստանալէ, այսինքն 1702 յուլիսէ ոչ շատ ետքը, Ադրինաուպոլիսէ Կոստանդնուպոլիս եկաւ։ Մաքրիհօրիա կամ Մաքրիքէօյ գիւղէն մեծ բազմութիւն մը զինքն դիմաւորեց Մատթէոս Սարի կաթողիկոսի գլխաւորութեամբ, մեծայարդար պատասխանատութիւններ եղան, և քաղաք մտաւ այնպիսի իմն հանդիսիւ՝ որ չէր բնաւ լեալ ումեք ի պատրիարքաց (ՉԱՄ. Գ. 735)։ Իրեն բացակայութեան միջոցին ազատուած էին երեք Ադրիանուպոլսեցի քահանաները, որոնք գրեթէ տարիէ իվեր Թիարանի մէջ կըսած էին ազատ շրջիլ։ Ուրիշներ կը գրեն թէ փոխանորդ Ամասիացին ազատած էր անոնք (ՉԱՄ. Գ. 737), մինչ Աւետիք իրեն կը վերագրէ անոնց ազատութիւնը (74 ԱՐՐ. 151) միայն թէ Աւետիքի դառնալէն վախցան, և Փրանկիսկեան Վեղարաւորաց վանքը ապաստանեցան, ուր էր Մխիթար Սեբաստացին ալ (1852)։ Աւետիք Կ. Պոլսոյ մէջ ալ խնամով մշակեց Վեղարաւոր Փրանկիսկեանց մեծաւոր Յակինթոսի յարաբերութիւնները, խնջոյքներ ալ պատրաստելով անոր պատուոյն (ՉԱՄ. Գ. 737), և անոր ձեռքով Ֆէրիոյ դեսպանին ալ վստահութիւնը գրաւելով, որ 1702 հոկտեմբեր 2-ին, որ է սեպտեմբեր 2-ին, կը գրէր թէ հալածանքը բոլորովին վերջացած կ՚երևի (ԹՕԲ. 56)։ Աւետիք միւս կողմէն փրանկութեան պատրուակով շատերու վրայ կը ծանրանար, ինչպէս Պրուսայի առաջնորդ Սուքիաս եպիսկոպոսին, անունը անծանօթ մնացած նշանաւոր աւագերէցի մը, յերևելի երիցանց և իշխանաւորաց շատերուն, որոնց բանտարկութիւն և գանակոծութիւն սպառնալէ ետքը, ծանր տուգանքներով կը ներէր (ՉԱՄ. Գ. 735)։ Այս պարագան լիովին կը ցուցնէ, թէ ինչ էր Աւետիք բուն նպատակը, զոր գիտէր պատշաճ կերպով գեզերեսել՝ իբրև գործ վրէժխնդիր լինելոյ աստուածային օրինաց, և ոչ միայն ուղիղ դաւանութեան, այլև բարեկարգական նախանձայուզութեան կերպարանով, որով ժողովրդական համակրութիւն ալ կը շահէր, մինչ իրմէ նեղուածներ, դժգոհներու խումբ մը կը սկսէին կազմել, և բողոքնին եպարքոսութեան տեղակալին կը հասցնէին (ՉԱՄ. Գ. 736), իսկ սա Ֆէյզուլլահէ ստացած հրահանգին համեմատ գանգատողները կը բանտարկէր և կը տուգանէր (ՉԱՄ. Գ. 735)։ Այդ միջոցներունէր որ Յովհաննէս Ամասիացին Երուսաղէմ կը ղրկուէր (§ 1856), և անոր տեղ պատրիարքական փոխանորդութեան կը կոչէր Յովհաննէս Զմիւռնիացի վարդապետը (ՉԱՄ. Գ. 737)։ Աւետիք օգտուելով Յակինթոսի վրայ ազդած վստահութենէն, առաջարկեց փոխադարձ հաշտաբար յարաբերութեանց պայմանագիր ալ կազմել, և խնդրեց որ Լատիններն ալ մասնակցին ըլլալիք ծախքերուն, և միանգամայն իրենց մոտ ապաւինած Մխիթար վարդապետին և Ադրիանուպոլսեցի քահանաներուն պաշտպանութիւն չընեն, որպէսզի թշնամութեան նշանը վերցուի, և խոստացաւ լաւ ընդունելութիւն ընել անոնց՝ երբոր իրեն դիմեն։ Մինչև իսկ Մխիթարին ուղղուած սիրալիր գիր մըն ալ յանձնեց Յակինթոսի՝ խոստանալով զայն ի գերագոյն պատիւ բարձրացնել, և ի վերայ մեծամեծ գործոց պատրիարքութեան կացուցանել (ՉԱՄ. Գ. 738)։

« 1858. Երուսաղէմի Կացութիւնը   |   1860. Մխիթարի Փախուստը »
© Gratun.org