Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1860. Մխիթարի Փախուստը

Յակինթոս կատարեալ գոհունակութեամբ փութաց Աւետիքի պայմանները, գործադրել, որպէսզի հաշտութեանպայմանները իրականացնէ, և իր հիւրերուն առաջարկեց վստահորէն երթալ պատրիարքին մոտ, բացարձակ յայտարարելով թէ այլևս չի կրնար անոնք իր վանքին մէջ պահել։ Ֆէրիօլի ալ Յակինթոսի համամիտ ըլլալուն նշան պիտի ընդունինք, վերև յիշուած սեպտեմբեր 21-ին նամակով տուած վկայութիւնը (§ 1835)։ Յակինթոսի վերջնական յայտարարութեան վրայ երեք Ադրիանուպոլսեցի քահանաներ գացին Աւետիքի մօտ, որ բանիւք խաղաղութեան ընկալաւ զնոսա, իսկ Մխիթար չուզեց համոզուիլ, և ստիպելով Լատին վանքէն ելլալ, մասնաւոր տուն մը քաշուեցաւ յանծանօթս, և հոն ալ ինքզինքը ապահով չկարծելով ընդ առաստաղիւ պահուըտեր է եղեր, ինչպէս անշուշտ իրմէ լսելով, կը պատմեն իրենները (ՉԱՄ. Գ. 738)։ Մխիթարի կեանքին ամէնէն նշանաւոր վայրկեաններէն մին է այս, որ իրեններէն կը ներկայացուի իբր ահարկու հալածանքէ մը մազապուր զերծանելու պարագայ, սակայն պատմական հանգամանքներ չեն արդարացներ ենթադրեալ ստիպողականութիւնը։ Աւետիք հալածանքի գործեր չէր կատարեր այդ միջոցին, և ոմանք դէմ եղած խստութիւններ, պատահական էին, և առատ տուգանքներ շորթելու, որ Մխիթարի մասին չէր կրնար ճշմարտուիլ։ Իսկ կացութեան մասին պէտք է իբրև ապացուցական ընդունիլ Յակինթոսի զգացած վստահութիւնը, և Ֆէրիօլի տուած վկայութիւնը, թէ հալածանքը բոլորովին վերջացած կերևի (ԹՕՐ. 56)։ Եթէ Մխիթարի պահուըտելուն վրայ Աւետիք խուզարկութիւններ հրամայեց, շատ բնական էր անարգել իշխանաւորին կողմէ կատարուած հետազոտութիւնը, և չի կրնար արդարացնել Մխիթարի բորբոքեալ երևակայութիւնը, որինքզինք դահիճի սուրին ներքև կարծելով, եկեղեցական սքեմը կը ծայլէ, գուցէ և դեմին վրայ ալ փոփոխութիւններ կը կատարէ, վաճառական մարդու տարազ կը հագնի, և օտարազգիներու բարեկամութենէն օգտուելով ինքզինքը Զմիւռնիա գացող նաւ մը կը նետէ։ Հոն նախ՝ վաճառականներու պանդոկ մը, և յետոյ Յիսուսեան միաբանութեան Լատին աբեղաներու մօտ կ՚իջևանի, բայց տակաւին ինքզինքը ապահով չի զգար, և միշտ Աւետիք խնդրակները իրեն ետևէն հետապնդած կ՚երևակայէ, հապճեպ կերպով Վենետիկցի նաւ մը կը մտնէ, որ զայն կը հանէ Զակինթիա կամ Զանթա կղզին, բաւական հեռու և Մխիթարի նպատակէն դուրս տեղ մը։ Մխիթարի Կ. Պոլիսէ մեկնիլը կը գրուի 1702 սեպտեմբերին (ՄԽԻ. 173), և Զմիւռնիայէ մեկնիլը հոկտեմբերին (ՄԽԻ. 174), իսկ Զանթա մնալը կը տևէ մինչև 1703 փետրուար (ՄԽԻ. 176)։ Մխիթարի նախ Զմիւռնիա, և անկէ դէպի Յունաստան երթալը, պիտի վերագրենք իր շփոթութեան և առջևը ելած առիթէն օգտուելու դիտումին, զի շատ յառաջ միտքը դրած էր Արևելքէն և հայաբնակ կեեդրոնէ չհեռանալ։

« 1859. Աւետիքի Ջանքերը   |   1861. Մարոնիներու Մօտ »
© Gratun.org