Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1864. Քաղաքական Վիճակ

Եթէ ազգային ներքին ձեռնարկներ դժուարին կացութիւն ունէին ընդհանուր վիճակը աւելի անհանդարտ էր, և սկզբնապատճառն էր Ֆէյզուլլահ դենպետը, որ անհաւատալի ըլլալու չափ գերիշխանութիւն կազմած էր Մուսթաֆա Բ. սուլտանին անձին վրայ, ամէն ուզածը ընել տալու չափ, և ընդարձակ յագուրդ տալով իր հակեւրոպական ձգտումներուն, ցրելով և ցրուելով, քանդելով և ջարդելով ամենայն ինչ և ամենայն անձ, որ եւրոպական յարաբերութեանց և մերձաւորութեանց մէջ կը գտնուէր։ Պէտք չէ մոռնալ որ Աւետիք Ֆէյզուլլահի հնօրեայ բարեկամն ու մտերիմը, պաշտպանեալն ու պաշտպանողն էր. սակայն ինչպէս պատմուած պարագաները ցուցուցին, Աւետիք բաւական ճարպիկ էր, նոյն իսկ Ֆէյզուլլահի աչքին ներքև, Յակինթոսներու և Ֆէրիօլներու հետ յարաբերութիւններ մշակելու, և իր հաշտարար տեսութեանց վրայ անոնց վստահութիւնը գրաւելու։ Սակայն ամէն զօրութիւն, որ բռնական է, իր տարաբախտին վերջը կ՚ունենայ, Ֆէյզուլլահի դէմ ընդհանուր դժգոհութիւնը օրէցօր կը սաստկանար ժողովրդական խաւերուն և զինուորական դասակարգերուն մէջ, և աւելի բորբոքեցաւ, երբ եպարքոս Տուլտապան Մուսթաֆա փաշան ալ Ֆէյղուլլահի գրգռութեամբ և ամբաստանութեամբ, և թագաւորական հրամանով խեղդամահ սպանուեցաւ, և տեղը անցաւ Ֆէյղուլլահի մտերիմն ու դաւակիցը Ռամի Մէհմմէտ փաշա, որ զինուորական ալ չէր (ԺՈՒ. 116)։ Թագաւորին մայրաքաղաքէ հեռու Ադրինաուպոլսոյ զեղխ կեանքն ալ գանգատի նիւթ դարձաւ, և վերջապէս Կ. Պոլսոյ մէջ խռովութեան և ապստամբութեան դրոշը համարձակ պարզուեցաւ, և Եէնիչէրիներու հռչակաւոր կաթսայն Էթմէյտանի հրապարակին վրայ հաստատուեցաւ, պահանջելով սուլտանին մայրաքաղաք դառնալը, և Ֆէղուլլահի ու շատ մը արբանեակներու պաշտօնանկութիւնը։ Խռովարարներ շատ պաշտօնակալներու ապարանքներուն ալ կողոպտեցին, և օրէնսգէտներու պատգամախօսական ատենէն իրենց գործին արդարացումը հռչակել տուին։ Նոր 1703 տարւոյ յուլիս 11-12-ին յատուկ պատգամաւորութիւն մըն ալ մայրաքաղաքէ Ադրիանուպոլիս մեկնեցաւ, և անոր բռնադատութեան վրայ Ֆէյղուլլահ պաշտօնանկ եղաւ իր որդիներով և արբանեակներով, և Մուսթաֆա սուլտան խոստացաւ Կ. Պոլիս դառնալ։ Ճիշդ այդ օրերուն և պատգամաւորութեան մեկնելէն առաջ, յուլիս 8-ին, Աւետիք Ադրիանուպոլսէ մեկնած էր Կ. Պոլիս գալու, զոր հնար չէ իբր պատահական դիպուած նկատել, քանի որ մայրաքաղաքի անցուդարձը անծանոթ չէր կրնար ըլլալ Ադրիանուպոլսոյ մէջ, և անշուշտ Ֆէյղուլլահի խորհուրդով ծրագրուած ուղևորութիւն մըն էր, կերպով մը շփոթութիւնը ցածուցանելու և դենպետին դիրքը պաշտպանելու նպատակով։ Չորլու հասած ատեն Ռոտոսթոյի առաջնորդ Յովսէփ վարդապետ Կեսարացին, և Չէքմէճէ հասած ատեն այլազգի իշխանաւոր մը, Աւետիքը զգուշացուցին Կ. Պոլիս երթալէ, ուր ապստամբութիւնը արդէն համակերպեցաւ միայն՝ փոխանակ ուղղակի մայրաքաղաք մտնելու, ծովով անցնիլ Իւսկիւտար, որ է նախնի Խրիւսպոլիսը։ Աւետիք Իւսկիւտար հասաւ յուլիս 14-ին (ՉԱՄ. Գ. 744), պատգամաւորութեան մեկնելէն երեք օր ետքը Աւետիքի այդ ընթացքը յայտնի կը ցուցնէ, թէ նա գաղտնի նպատակի մը կը ծառայէր և որոշ հրահանգի կը հետևէր։

« 1863. Խառնակ Գործեր   |   1865. Աւետիք Պաշտօնանկ »
© Gratun.org