Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1865. Աւետիք Պաշտօնանկ

Մինչ այս մինչ այն ապստամբներուն խրոխտութիւնը կը բարձրանար Ֆէյղուլլահի պաշտօնանկութեամբը և Մուսթաֆայի դառնալու զիջանելովը, և կը վտանգուէր Ֆէյղուլլահեանց կացութիւնը։ Հազիւ թէ կը լսուի որ Աւետիք Իւսկիւտար կը գտնուի, վասնզի իր հետևորդները ուղղակի ցամաքի ճամբով պատրիարքարան եկած էին, ապստամբ խումբը անոր վրայ կը դարձնէ իր զայրոյթը, վասնզի ամէնուն յայտնի էր երկուքին միջև տիրող մտերմութիւնն ու համամիտ գործակցութիւնը։ Պէտք չէ մոռնալ որ Աւետիքի դէմ եղող ազգային դասակարգ մըն ալ կար, և անոնցմէ աւելի՝ Ֆէրիօլ դեսպանը , որ յայտնի ու գաղտնի ամէն միջոցներ գործածած էր և կը գործածէր Աւետիքը տապալելու։ Մինչև հիմա իր հնարքները ձախողութեան մատնուած էին Ֆէյզուլլահի զօրաւոր պաշտպանութեան առջև, բայց այլևս այն վերջացած էր։ Ուստի Տաճիկ խուժանին, Հայ լատինամիտներուն և Գաղղիացի դեսպանին միաբան միասիրտ դաշնակցութեամբ՝ Աւետիք կործանումը պատրաստուեցաւ։ Առաջ անոր բնակած տունը պաշարեցաւ, և կ՚ըսեն թէ Աւետիք փախուստի առաջարկներն ալ մերժեց, ինչ որ յայտնի կը ցուցնէ իր գալուն գաղտնի նպատակը, և թերևս ալ Ֆէյզուլլահի վերջնականապէս ինկած ըլլալուն չհաւատալը, արտաքնայարդար ձևակերպութիւն մը սեպելով Պաշմաքճըզատէ Ալի էֆէնտի նոր դենպետին անուանումը։ Սակայն ամբոխավարներ կը փութան Աւետիքի անձին տիրանալ, և երկու օր արգելական պահելէ ետքը, յուլիս 22-ին կը փակեն զայն Եէտիքուլէի աշտարակը, պետական անձերու բանտը, մերիններէն Եօթնաբուրգն թարգմանուած (ՉԱՄ. Գ. 744)։ Աւետիքի փոխանորդ Յովհաննէս Զմիւռնիացի ալ կը փնտռուի (ՉԱՄ. Գ. 745), ինչ որ կաթոլիկներու գրգռութեան նոր փաստ մըն է, զի անոր անձնաւորութիւնը բնաւ նշանակութիւն չէր կրնար ունենալ ապստամբ ամբոխավարներուն համար (§ 1863)։ Բայց Զմիւռնիացին արդէն ժամանակին փախած և հեռացած էր։ Աւետիքի բանտարկութիւնը, իրեն պաշտօնանկութիւնն ալ չ՚ենթադրեր, զի ամէն իշխանութեանց տակնուվրայ եղած ատեն, նոր ընտրութեան միջոց կը պակսէր. ուստի իբր երկամսեայ միջոց մը բացարձակ անիշխանութիւն կը տիրէր ազգային շրջանակին մէջ ալ։ Իսկ քաղաքական շրջանակը բնաւ բարեփոխութիւնը չի կրեր, մանաւանդ երբոր Մուսթաֆա սուլտան իր մայրաքաղաք գալը կը յետաձգէ, որուն վրայ մայրաքաղաքի մէջ 200. 000-ի մօտ զինեալ խռովարարներէն (ԹՕԲ. 58) մաս մը՝ յուլիս 29-ին ճամբայ կ՚ելլէ Ադրիանուպոլիս երթալ։ Իրենց հետ կը միանան այնտեղ գտնուող Եէնիչէրի գունդերն ալ, և Մուսթաֆայի գահընկէցութիւնը կը վճռուի 1703 օգոստոս 11-22-ին, եղբայրը Ահմէտ Գ. սուլտան կը հռչակուի, և գահընկէցը կը փակուի զաֆէս, որ է արքայզուններուն վանդակապատ արգելաբանը, ուր 4 ամիս միայն կ՚ապրի և դեկտեմբեր 20-31-ին կը մեռնի (ԺՈՒ. 319)։ Նոր կայսրն Ահմէտ Գ. ամէն զիջողութիւններու պարտաւորուեցաւ խռովարարները հանդարտեցնելու և շահելու համար, մինչև իսկ սեպտեմբեր 6-ին Կոստանդնուպոլիս գալուն առթիւ, նախկին դենպետ Ֆէյզուլլահը անոնց ձեռքը յանձնեց, որ զայն սպաննելէ և մարմինը յօշոտելէ ետքը, փոխանակ թաղելու ծովը նետեցին։ Աւետիք տակաւին կը մնար Եէտիքուլէի աշտարակը, և պատրիարք չկար մէջտեղ, ուստի մեծամեծներ նոր եպարքոս Տամատ Հասան փաշայի դիմեցին, և պետական հրամանով նորէն երկու պատրիարքութիւնները բաժնեցին։ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարք անուանուեցաւ Գալուստ եպիսկոպոս Զէյթունցի, Ամասիացի ալ կոչուած և Կայծակ մականունեալ, որ երբեմն Երուսաղէմի անուանական պատրիարք էր եղած (§ 1847)։ Իսկ Երուսաղէմի պատրիարքութեան մէջ վերահաստատուեցաւ Մինաս Համադենցին, որ Կ. Պոլիս կը գտնուէր, և իսկոյն ուղևորուեցաւ Կիլիկիոյ նախկին կաթողիկոս Գրիգոր Պիծակի հետ (§ 1816)։ Սա Հռոմ դիմած էր մեծամեծ ակնկալութեամբ, բայց կ՚երևի թէ յուսախաբ եղած Կ. Պոլիս էր դարձած, և այս անգամ յանձնառու կ՚ըլլայ Երուսաղէմ երթալ իբրև Մինասի օգնական։ Աւետիքի պաշտօնազրկութիւնն ու Մինասի ու Գալուստի անուանումները նշանակուած են 1703 սեպտեմբեր 8ին (ՍՐԳ. ), որ է Աստուածածնայ Ծննդեան տօնին օրը, այն տարի Խաչի պահոց չորեքշաբթին հանդիպած։ Մինաս Համադեցին Երուսաղէմէ դառնալէն ետքը (§ 1856) Կ. Պոլիս մնացած գիտէինք մինչև նորէն պատրիարքութիւնը ձեռք անցընելը, որ միևնոյն տարին տեղի ունեցաւ։ Բայց միւս կողմէն կը գտնենք, թէ այդ միջոցին տեղի ունեցած է Յարութիւն Էքսէրճեան սարկաւագին գրածը, որ ընդ վեհին իւրոյ. մեծի տեառն Մինասայ հայրապետին սրբոյ Երուսաղէմի՝ եդեալք ի սուրբ Էջմիածին, ողբաձայնգունով ի կարօտ սուրբ Երուսաղէմի, հառաչանաց տաղ մը կերգէ (ԷՔՍ. )։

« 1864. Քաղաքական Վիճակ   |   1866. Աւետիք Աքսորեալ »
© Gratun.org