Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1868. Դարձեալ Աւետիք

Այս համոզմամբ Աւետիքի ազատութիւնը հրամայուեցաւ Գալայլըէն, բայց Աւետիք իր իսկ աղաչանքին և աղերսագիրին կը վերագրէ զայն (74. ԱՐՐ. 153), և կը կարծենք թէ անտեղի չէ բոլոր միջոցները իրարու յարակցել, նոյն իսկ դրամին ոյժը։ Ներսէսի պաշտօնանկութիւնն ալ վճռուեցաւ, սակայն Սարգիս դպիր՝ Ներսէս Պալաթացի 1704 ապրիլ 22ին պատրիարք ըլլալը նշանակելէ ետքը կը գրէ, թէ Ներսէսս այս կրկին եղև 1704 հոկտեմբեր 6 (ՍՐԳ. )։ Այս ակնարկը մեզ կ՚առաջնորդէ հետևցնել, թէ Ներսէսի պատրիարքութիւնը, թէպէտ կարձատև, սակայն նոյն իսկ շարունակեալ չեղաւ և ընդհատում ունեցաւ, և թէ մինչև որ Աւետիք աքսորէն դառնար, Ներսէս նորէն պատրիարքութեան մէջ հաստատուեցաւ 1704 հոկտեմբեր 6-ին։ Աւետիքի յիշատակներէն ալ կը քաղենք, թէ Ավրատի աքսորավայրէն ելնելէն ետքը շիտակ Բերիա է եկած, ուր Հայոց ժողովուրդն զամենայն մարմնոյ պակասութիւնս լցնի և պատուօք ճանապարհեցին դէպի Երզնկա, ուր կ՚ուզէր երթալ Աւետիք՝ իր վանքը, որ է Կայիփոսի վանքը քաշուելու։ Բայց Երզնկա հասնելու երկու օր մնացած, յատուկ սուրհանդակով հրաման ստացաւ Կ. Պոլիս դառնալ (74. ԱՐՐ. 153)։ Ներսէս երկրորդ անգամ պատրիարքութենէն հանուեցաւ, Աւետիք յանձնառու եղաւ ազգին մէջ հաշտութիւնը վերահաստատել, և այնպէս կրկին բարձրացաւ պատրիարքական աթոռը 1704 դեկտեմբերին (ՉԱՄ. Գ. 747)։ Ոմանք ըսին թէ Աւետիք Մինասը Երուսաղէմի պատրիարքութենէն անգամ մըն ալ վտարելով Կիպրոս աքսորել տուած և Մինաս ալ Կիպրոսի մէջ մեռած ըլլայ (ՉԱՄ. Գ. 748), սակայն Երուսաղէմի մէջ եղող Մինասի գերեզմանը կը ցուցնէ թէ նա արդէն վախճանած էր 1704 նոյեմբերին, Աւետիքի պատրիարք հաստատուելէն առաջ, ինչ որ Աւետիք ինքն ալ կը յիշէ, թէ ահա նա վախճանեալ է (74. ԱՐՐ. 154)։ Իսկ մահուան ամսաթիւը թէպէտ ի 14 նոյեմբեր ամսոյ գրուած է, սակայն պէտք է իբր տպագրական սխալ նկատել, և նոյեմբեր 24 կարդալ, որպէսզի արդարանայ յաւուր ուրբաթու մեռած ըլլալը (ԱՍՏ. Ա. 429)։ Աւետիք Երուսաղէմի աթոռին պարապութենէն օգտուեցաւ, նորէն Երուսաղէմի պատրիարքութիւնը Կ. Պոլսոյ պատրիարքութեան կցելու համար, և պէտք չունեցաւ ուրիշ մը աթոռէն տապալել և աքսորել։ Հռոմէականք կը սիրեն Աւետիքը ամբաստանել, թէ չև ևս զբան դաշինն զամիսս երեք (ՉԱՄ. Գ. 747), այսինքն 1705 փետրուար չլրացած, բռնութեանց և հալածանաց ձեռնարկած ըլլայ։ Սակայն Ֆէրիօլ միևնոյն օրերը, այսինքն 1705 մարտ 11-ին կը գրէ, թէ Աւետիք պատրիարք մեծ ակնածութեամբ կը վարուի, և կրօնի գործերը շատ խաղաղ են, և օգոստոս 13-ին ալ կը կրկնէ, թէ Աւետիք բնաւ նեղութիւն չտար կաթոլիկաց (ԹՕԲ. 63)։ Ասով չենք ուզեր հաստատել թէ Ֆէրիօլ հաշտ և վստահ եղած ըլլայ Աւետիքի մասին, զի միանգամայն Աւետիքի համար կը գրէ, թէ շատ չար և շատ խորամանկ մարդ է, թէ բնաւ հանգիստ չպիտի թողում զինքը, և թէ զինքը բոլորովին ընկճելու առիթը չեմ փախցներ ԹՕԲ. 64)։ Բայց մեզի բաւական է նըատել տալ, որ Աւետիք խոհական ընթացքով հակառակորդին գանգատանաց առիթ չէր տար, և նոյն իսկ Ֆէրիօլը իրեն համար նպաստաւոր վկայութիւն տալու կը բռնադատէր։ Նշանակութեան արժանի է որ Աւետիք մինչև իսկ յանձնառու կ՚ըլլայ 1705 սեպտեմբեր 15-26ին, Խաչի նաւակատիքի օրը, անձամբ Գաղղիոյ դեսպանատունը երթալ կաթոլիկեաց հետ խաղաղութիւնն ամրապնդելու համար (ԹՕԲ. 64)։ Աւետիք կը պահանջէ որ Լատիններ Հայերու դէմ գրգռութեան առիթները խափանեն, իրենց եկեղեցիներու մէջ Հայերու դէմ իզովքները դադարեցնեն, և Հայոց եկեղեցիներու մէջ քարոզելու թոյլտուութիւնը չարաչար չգործածեն և լեզունին չափաւորեն (ԹՕՐ. 65)։ Պէտք կը զգանք մտադրութիւն հրաւիրել այդ առաջարկներուն վրայ, որոնք երբ մէկ կողմէն Հայերուն ծայրայեղ ներողամտութիւնը կապացուցանեն, միւս կողմէն Լատիններուն վրայ պատասխանատուութիւնը կը ծանրացնեն, և գրգռութիւններուն անոնց կողմէ ըլլալը կը հաստատեն։ Եւ տակաւին Ֆէրիօլ կը յայտարարէ, թէ այս խոսքերուն համար՝ պատրիարքը կը բռնէր բանտարկել կու տար, եթէ կանխաւ ազատ երթևեկութեան համար գիր տուած չըլլար (ԹՕԲ. 65)։ Իբրև հետաքրքրական պարագայ յիշենք այդ այցելութեան առթիւ նոյն ինքն Աւետիքի գրածը, թէ Ֆռանցայու թագաւորաց թագաւորին ըզպատկերն սուրբ նկարեալ էին ի օտան Էլչի պէկին, տեսի և համբուրեցի փափաքմամբ սրտիւ, և ցանկայի թէ երբ լինիցի որ զգալի աչօք ճշմարիտ զիւր օրհնեալ տեսոյն արժանանամ և համբուրեցից զպատուանդան յոտից նորա (74 ԱՐՐ. 154)։ Թէ Աւետիք այն օրը այդ զգացումն ու փափաքը ունեցած է, չենք պնդեր միայն գիտենք որ այդ խոսքերը գրած է Գաղղիոյ խստամբեր բանտին մէջ, երբ ի ազատութիւնը կը սպասէր նոյն թագաւորէն, որ էր Լուդովիկոս ԺԴ։

« 1867. Գալուստ և Ներսէս   |   1869. Պարտքի Խնդիրը »
© Gratun.org