Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1870. Աւետիքի Գործեր

Ազգին մէջ արծարծուած հակառակութիւնները գեղեցիկ առիթ էին Գաղղիացի դեսպանին՝ անոնք ևսքանզևս բորբոքելու, և ամէն հնարաւոր Հայոց մէջէն հակառակորդներ յարուցանելու Աւետիքի դէմ։ Այդ խումբին կը խառնուի նաև Մատթէոս Սարի, Կիլիկիոյ գահազուրկ կաթողիկոսը, որ այլևս Կիլիկիա դառնալէն յոյսը կտրած, ուր Պետրոս Բերիացին զօրաւոր կերպով հաստատուած էր, աչքը դարձուցած էր Կ. Պոլսոյ աթոռին, և լատինամիտներու օգնութեամբ կը յուսար նպատակին հասնիլ։ Մինչև իսկ Ֆէիօլ՝ դեսպանատունը կը հրաւիրէ զայն, իր ազդեցութեամբը և խորհուրդներովը կօգնէ անոր (ԹՕԲ. 66)։ Ասկէ կը սկսի Մատթէոսի ալ լատինամիտ կողմը հսկիլը, մինչ անկէ առաջ Աւետիքի պաշտպաններէն էր, ինչպէս տեսանք Մաքրիհօրիայի դիմաւորութեան (§ 1859), և տեղակալին ատեանը վկայութեան երթալուն առթիւ (§ 1862)։ Աւետիք ինքն ալ իր յիշատակարանին մէջ իրեգն դէմ յարուած մեքենայութեանց մասին տեղեկութիւններ կու տայ, բայց Ինկլիզի էլչին կը յիշէ, որ իրեն դէմ հակառակութիւններ կը գրգռէր, որ Յուրէք էր ուղարկէր Թուրք պաշտօնեաներուն անոնք շահելու համար (74. ԱՐՐ. 156), և բնաւ Ֆրանցու էլչի պէկին մասին գանգատի խօսք չ՚ըներ, զի Գաղղիացւոց ձեռքն էր ինկած, և անոնցմէ բարիք կը սպասէր։ Միայն անցողակի կը յիշէ Գաղղիացի դեսպանին ուխտի երթալուն առթիւ անոր ձեռքով յարմար նաւ մը ճարել (74. ԱՐՐ. 155)։ Սակայն Ֆէրիօլի թշնամութիւնները շատ յայտնի են, ամէնէն պատմուած, և իր իսկ նամակներով հաստատուած են, այնպէս որ Աւետիք լռութիւնը, կամ լաւ ևս անուններու փոխանակութիւնը, բռնադատեալ զգուշաւորութիւն մը կը յայտնուի։ Պէտք չէ աչքէ վրիպեցնել որ յիշատակարանը գրուած է Գաղղիոյ Բանտին մէջ, երբ այլևս Աւետիք միտքին մէջ որոշած էր Գաղղիացւոց դաւանական պահանջներուն հաճոյակատարութեամբ իր ազատութիւնը ձեռք անցնել։ Աւետիք իրաւ իրեն թշնամի դեսպանատուն մը ցոյց կու տայ, բայց իզուր Անգղիականը կամբաստանէ, որ այդ տեսակ խնդիրներու երեք միջամտած չէր, և իբր բողոքակա, միտք ալ չէր կրնար ունենալ Լատին աբեղաները և պապական կրօնքը պաշտպանել։ Նոյն իսկ պարտատէր Եւրոպացին Լօթրան, Գաղղիացի մըն է հաւանաբար և ոչ Անգղիացի, ինչպէս անունին հնչումն ալ կը թելադրէ, և անոր ալ ազգութիւնը փոխանակուած է Աւետիքին գրիչին ներքև, դեսպանատունին փոխանակուելուն նման։ Աւետիքի երկրորդ պատրիարքութեան տարին լրանալու վրայ էր 1705 տարւոյն հետ, բայց ներքին աղմուկը, և Աւետիքի դէմ հակառակութիւնը հետզհետէ կը զօրանար ազդեցիկ և դրամատէր դասակարգին մէջ, որուն ոյժ կու տային լատինամիտները թելադրութիւններ կընէին Լատինները, և հովանաւորն էր Գաղղիական դեսպանը։ Աւետիքի համակիր և իրաւ Հայոց հասարակ ժողովուրդը, որ գոհունակութեամբ կը տեսնէր անոր անխոնջ և անվեհեր պաշտպանութիւնը Հայ եկեղեցւոյն համար, սակայն այդ համակրութիւնը չէր բաւէր Աւետիքի պէտք եղած պաշտպանութիւնը պատրաստել, և առաջն առնուլ այն ստորին և վատ դաւաճանութեանց, որոնք գաղտնաբար, բայց և խրոխտ պատրիարքին դէմ։

« 1869. Պարտքի Խնդիրը   |   1871. Նահապետի Մահը »
© Gratun.org