Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1872. Ընտրութեան Յապաղումը

Աւելի կարևոր կը նկատենք հատազննել յաջորդի ընտրութեան յապաղումը, որ 1705 յունիսէն մինչև 1706-ի վերջերը երկարած է, և այսպիսի նշանաւոր միջադէպ մըն ալ ցարդ առանց բցատրութեան մնացած է, այնպէս որ հետազօտողներն ալ ստիպուած են գրել, թէ յապաղման էութիւնը մեզ յայտնի չէ (ԶԱՄ. Բ. 40)։ Մեր տեսութեամբ պէտք է յապաղումը վերագրել այն դժուարութեան՝ որ յառաջ եկած էր Ստեփանոս Ջուղայեցիի հակաթոռութենէն, և երկուքի բաժնած էր Արևելեան վարդապետներուն խումբը, խոր անջրպետ մը ստեղծելով Մայրաթոռի և Նոր-Ջուղայի բաժիններուն մէջ, և որ բոլորովին դարմանուած չէր Նահապետի կենդանութեան։ Ջուղայեցի բաժինին գլուխը կը գտնուէր Աղեքսանդր Ջուղայեցին, նոյն ինքն որ Ստեփանոսէ առաջ Էջմիածին էր եկած անոր կողմէն Նահապետը վտարելու (§ 1834), և որ հարկաւ չէր կրցած ներել Նահապետի պաշտպան Մայրաթոռցիներուն՝ Ստեփանոսի աղետալի վախճանը (§ 1836)։ Ջուղայեցիք անշուշտ հետամուտ էին իրենց անցնել Մայրաթոռի տիրապետութիւնը, որ պահ մը իրենցմէ ելած էր Այնթապցիին և Եդեսիացիին կաթողիկոսանալովը։ Ջուղայի կարող և ազդեցիկ իշխանաւորներն ալ հարկաւ ամէն միջոց գործածեցին, որ իրենցմէ դուրս մէկ մը չկարենայ արքունական հաստատութիւն ստանալ։ Կ. Պոլսոյ հայութիւնն ալ, որ կարևոր դեր ունէր այդ պարագաներուն մէջ, Աւետիքի վերջին օրերուն շփոթութեանց երեսէն՝ չէր կրնար Մայրաթոռի կացութեան մտադրութիւն դարձնել, և քիչ ետքը վրայ եկող Աւետիքի արկածը բոլորովին անհնար կը դարձնէր կաթողիկոսական աթոռին և ընտրութեան մասին հոգածութիւն ունենալ։ Այդ ամէն տատամսութիւնները իրարու խառնուելով, և փոխադրաձաբար իրարու ճիգեր չեզոքացնելով, պատճառ եղած են ընտրութիւնը օրէցօր յետաձգելու, և արգելած են ընտրելիի մը վրայ համաձայնութիւն գոյացնելու։ Նոր կաթողիկոսի աթոռ բարձրանալու տարին՝ Երեւանցիէն Հայոց 1156 թուականը գրուած ըլլալուն, ոմանք 1707-ին կարծեցին յետաձգել եղելութիւնը, սակայն պէտք է դիտել որ 1156-ի ամանորը 1706 սեպտեմբեր 26-ին հանդիպելուն, յաջորդ ամիսները միևնոյն 1706 տարւոյն մէջ կը մնան։ Մեզի մութ է նաև Մայրաթոռոյ վիճակը՝ տարիէ աւելի տևող աթոռոյ պարապութեան միջոցին, և ոչ ալ կը գտնենք իբր տեղակալ գործերը վարող եպիսկոպոսին անունը, որ հարկաւ Նահապետի հինաւուրց ընկերներէն կամ երիցագոյն ձեռնասուններէն մէկն էր։ Չենք գիտեր թէ Էջմիածինի դիւաններուն մէջ անծանօթ մնացած յիշատակներ կը գտնուին արդեօք. միայն թէ մինչև այս օր այնտեղի գրողներն ալ այդ եղելութիւններն լուսաբանած չեն, և նոյն իսկ Երեւեցին ալ բացատրութիւն կը տուած չէ (ՋԱՄ. 27), թէպէտ և վեշտասան ամսոց չափ աթոռին անկաթողիկոս մնացած ըլլալը կը հաստատէ (ՋԱՄ. 81)։ Բայց եթէ պարապութեան միջոցին Մայրաթոռի յիշատակներ կը պակսին, Կ. Պոլսոյ աթոռին մէջ կարևոր և անօրինակ եղելութիւններ տեղի ունեցած են, և կ՚անցնինք անոնք պատմել։

« 1871. Նահապետի Մահը   |   1873. Աւետիքի Թշնամիներ »
© Gratun.org