Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1875. Քիւլհանճին Եպիսկոպոս

Աւետիքի պաշտօնանկութենէ քանի մը օր ետքը, փետրուար 11-ին, պաշտօնապէս պատրիարք հռչակուեցաւ Մարտիրոս Երզնկացին մականունեալն Քիւլհանճի, որ Աւետիքի բարերարեալ ձեռնասունն և անոր փոխանորդն ըլլալէն ետքը, իր բարերարինդէմ էր դարձած, երբ Աւետիք անոր խարդախութիւններն ու գողութիւնները երևան հանելով, պաշտօնէն հեռացուցած էր (§ 1869)։ Մարտիրոս մէկ աղքատ քրիստոնէի որդի էր (74 ԱՐՐ. 155) եղած Երզնկայի մէջ, զոր Աւետիք քովը առած և կրթած էր։ Մարտիրոս ամուսնացած և քահանայ էր ձեռնադրուած Աւետիքէ, և այրիանալէ ետքը աբեղայ և վարդապետ և Զմիւռնիոյ նուիրակ էր եղած Աւետիքի առաջին պատրիարքութեան ատեն, և երկրորդ պատրիարքութեան ատեն ալ պատրիարքական փոխանորդ էր անուանուած։ Բայց Մարտիրոս փոխանորդութիւնը Աւետիքի պատրիարքութեան հետ անմիջական եղած պիտի չըլլայ, զի 1705 յունուար 3ին կը յիշուի, թէ Տէր Եսայի, հայր Փափազօղլու մահտեսի Պօղոսին, վէքիլ եղաւ Աւետիք պատրիարքին (ՍՐԳ. )։ Իսկ Մարտիրոս Եսայիի յաջորդած կ՚ըլլայ, և ամենայն ինչ Աւետիքէ ստանալէ ետքն ալ այդպէս խայինութիւն ըրած անոր դէմ (74. ԱՐՐ. 155)։ Հնար չէր Մատթէոս Սարին ալ անվարձ թողուլ, որ ձեռնտու եղած էր Աւետիքը տապալելու. ուստի անոր ալ յատկացուեցաւ Երուսաղէմի պատրիարքութիւնը, ոչ իբրև կատարեալ Երուսաղէմի պատրիարք, այլ իբր պարզ Երուսաղէմի առաջնորդ, ձև մը զոր կանուխէն ստեղծած էր Կաֆացին (§ 1787), Կ. Պոլիս մնալու և Երուսաղէմի դարպասները իւրացնելու իրաւունքով։ Քիւլհանճին և Սարին իրարու հետ միաբանած, և Աւետիքի հակառակորդներուն ձեռքով յաջողութիւն գտած, պարտաւոր էին իրենց բարեկամները բախտաւորել, և հալածել անոնք իր իրենց նպաստաւոր չէին, այսինքն, Աւետիքի կուսակիցներ էին։ Այդ կարգին կը յիշուին Մանուէլ ու Յովհաննէս քահանաներ, հաւանաբար ուրիշ առթիւ յիշուած Երզնկացիները (§ 1867), և Մարգար Պարթևազն ու խօճա Սահակ իշխանաւորներ, թէպէտ որոշակի ճշդուած չենք գտներ անոնց դէմ եղած գործերը (01. ՕՐԱ. 122)։ Մարտիրոս, որ պատրիարքութեան անցաւ, տակաւին եպիսկոպոս ձեռնադրուած չէր, և ձեռնադրուելու համար ալ դիւրութիւն չկար, զի Էջմիածինի աթոռը պարապ էր տակաւին Նահապետի մահուընէ ետքը (1872)։ Ատեն չանցընելու համար անոր ալ դարմանը մտածեց Մարտիրոս, և որոշուեցաւ որ Մատթէոս Սարի՝ Սսոյ գահազուրկ կաթողիկոսին ձեռքէն ձեռնադրութիւն ընդունի։ Աշխարհամատրան կիրակիէն, որ ապրիլ 7-ին կ՚իյնար և միանգամայն Աւետման տօն էր, Մայրեկեղեցւոյ դրսի բակն աստիճաններ շինեցին, այսինքն է ձեռնադրութեան կոչումին պէտք եղող եօթն աստիճանները, և այն տեղ Սարի կաթողիկոս Սսոյ՝ երեք եպիսկոպոս ձեռնադրեաց, Քիւլհանճիին ուրիշ երկու ընկերներ ալ տալով, որոնք յանուանէ յիշուած չեն։ Եպիսկոպոսական ձեռնադրութիւն մը նորութիւն էր Կ. Պոլսոյ համար, ուստի զարմանալի բան մի եղեալ է նոյն տեսարանն, որ տեսնողք ապուշ մնացեալ հիացեալ էին (ՍՐԳ. )։ Բայց եթէ նորութիւնը հետաքրքրական էր, նշանակութիւնը հաճելի չեղաւ, որովհետև կաթողիկոսական իրաւասութեանց չփոթութիւն յառաջ կը բերէր։ Ուստի դժգոհութիւն պատճառեց շատերու, (01. ՕՐԱ. 123), և փոխանակ Մարտիրոսի դիրքը ամրացնելու, զայն աւելի տկարացուց, որովհետև փաստ ընձեռեց Աւետիքի կուսակիցներուն Մարտիրոսը իբր կանոնազանց և իբր ապօրինի ձեռնադրուած նկատելու։

« 1874. Աւետիք Ի Թենետոս   |   1876. Աւետիք Ի Մեսինա »
© Gratun.org