Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1877. Կ. Պոլսոյ Յուզումները

Մէսինայի մէջ ալ Աւետիքի անձին տէր կանգնողը միշտ Գաղղիական հիւպատոս մը եղաւ, Բոլ Սուլիէ (Paul Soulier) անուն, որ զայն փակել տուաւ հաւատաքննութեան բանտը (74. ԱՐՐ. 72), զոր ինքն Աեւտիքը Նազարէթ կամ Լազարէթ (Lazzaretto) կը կարծէ (74 ԱՐՐ. 193), որ է վարակելոց զգուշարան, և մատոյց զայն այն ահաւոր ատեանին խստութեան (74. ԱՐՐ. 72)։ Հինգ ամիս մնաց Աւետիք Մեսինայի հաւատաքննական բանտին մէջ (00 ԲՆՍ. 143), բայց գործածուած խստութեանց մանրամասնութիւններ պատմուած չեն։ Մէսիա հասնելուն կրցած էր Աւետիք իր վիճակին վրայ լուր հասցնել Կ. Պոլիս, 1706 մայիս 7-ին Մէսինայէ գրուած նամակով մը (ՄԽԻ. 180), և ոչ Ճէնովայէ (Genova ԹՕԲ. 69), ուր բնաւ չեն հանդիպած։ Լուրը տանելու միջնորդն եղած է Սբարթալի անուն Յոյն վճռական մը, զոր ի դէպ է նոյնացնել Աւետիքի յիշատակարանին մէջ յիշուած Սախըզու պազիրկեանին հետ (74 ԱՐՐ. 193), որ է Քիոսցի վաճառական։ Ժամանակն ալ կը յարմարի, զի յունիսի սկիզբները լուր կառնեն Կ. Պոլսեցիք Աւետիքի օտարներէն հափափուած ըլլալուն վրայ (ԹՕԲ. 135)։ Այս է նոր պարագայն որ ևսքանզևս կը վտանգէ Քիւլհանճիին դիրքը (§ 1876), որ լատինամիտներուն կողմը կը բռնէր, իսկ Լատիններն էին անլուր բռնութեան հեղինակները, և շատ ճշմարտանման էր Մարտիրոսի կամակցութիւնը ենթադրել։ Յանկարածական շարժում մը Աւետիքեանց կողմէն Մարտիրոսը կը տապալէ պատրիարքական աթոռէն, և 1706 յունիս 9-ին։ Լուսաւորչի կիրակէին, պատրիարքարանը կը յանձնուի Միքայէլ Խարբերդցի քահանային, աւելի իբր տեղապահ Աւետիքի (01 ՕՐԱ. 123), զոր ժողովուրդը միշտ իբր պատրիարք կը ճանչնար, քան թէ իբր բուն պատրիարք։ Անշուշտ Քիւլհանճիին հետ Սարին ալ խախտուած է իր դիրքէն, այլ Երուսաղէմի համար նոր պատրիարքի ընտրութիւն կատարուած չէ, Մինաս Համդեցիին 1704 նոյեմբերին վախճանելէն ետքը (§ 1808), մինչև 1718 այլևս Երուսաղէմ յատուկ պատրիարքներ չունեցաւ, այլ Կ. Պոլսոյ պատրիարքութեան հետ միացուած նկատուեցաւ, և Կ. Պոլսոյ գահակալները Երուսաղէմն ալ կառավարէին աշխարհական տեղակալօք և նազըրօք որոնք տիրաբար բռնանային ի վերայ միաբանաց և ժողովէին զարդիւնս (ԱՍՏ. Ա. 429)։ Աւետիքի նենգութեամբ բռնուած և բանտարկուած ըլլալուն լուրը ոչ միայն Հայերը գրգռեց, և նոյնիսկ Աւետիքի հակառակ եղողներուն ալ ցնցեց, այլ Օսմանեան կառավարութիւնն ալ զայրացուց, և Չօրլուլուն մէկ կողմէն խնդրակներ հանեց զայն գտնելու, և միւս կողմէն սաստիկ պնդումներով և սպառնալիքներով Ֆէրիօլ դեսպանէն պահանջեց Աւետիքը ետ դարձնել, որ միշտ չգիտնալ ձևացուց, և ամէն բան ուրացաւ, և միշտ ծովահէններու ձեռքն ինկած ըլլալուն մեկնութիւնը կրկնեց, ինչ որ կոշառուած բարապանն ալ ըսած էր առաջ, բայց վերջէն տանջանաց ներքև ճշմարտութիւնը խոստովանած (ԹՕԲ. 100)։ Սակայն ինքն Ֆէրիօլն է որ իր նամակներուն մէջ կը յայտնէ, թէ վերջապէս ձեռքս ինկաւ, ես զինքը Գաղղիա տանել տուի, և հրահանգներս տուի Քիոսի փոխհիւպատոսին (ՄԽԻ. 213)։ Բայց իբրև իրեն չքմեղանք կաւելցնէ, թէ Յիսուսեանց մեծաւոր հայր Յակինթոսն է, որ զիս ստիպեց այդ բռնութեան գործը Աւետիքի դէմ ընելու (ԹՕԲ. 67)։ Կը յիշուի ևս թէ դէմ ընելու (ԹՕԲ. 67)։ Կը յիշուի ևս թէ Հայոց երկու պատրիարքները՝ Քիւլհանճին և Սարին, արքունի թիարանը նետուելով շղթայի զարնուեցան (ԹՕԲ. 104)։ Ֆէրիոլ ինքն ալ զգացած էր, թէ այս դէպքը շատ գէշ է կաթոլիկաց համար, և անոնց դէմ զէնք տուած կերևի մեծ եպարքոսութիւն (ԹՕԲ. 103), ինչպէս որ ալ սպառնալիքը կատարուեցաւ և կաթոլիկները սարսափելի վրէժխնդրութեան ենթարկուեցան, խաթթիշէրիֆ մը ելաւ, և լատինածէս Հայոց գլխաւորները բռնուելով բանտարկուեցան (ԹՕԲ. 101)։ Հռոմէականներ բողոքներ կը բարձրացնեն իրենցներուն դէմ ելած հրամաններուն վրայ, սակայն եղելութիւնները կը խօսին, թէ որ կողմէն է բուն բռնութեան և անգութ անիրաւութեան մեղապարտութիւնը, և թէ պետական վրէժխնդրութենէ տարբեր բան մը չէին եպարքոսութեան կողմէն հրամայուած կարգադրութիւններ։

« 1876. Աւետիք Ի Մեսինա   |   1878. Աւետիք Ի Գաղղիա »
© Gratun.org