Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Նահապետ Ա. Եդեսացի

1878. Աւետիք Ի Գաղղիա

Կոստանդնուպոլսոյ մէջ զայրացած յուզումները, պիտի յորդորէին Աւետիքի դահիճները՝ զգուշաւորութեան միջոցներ ձեռք առնել, և Մեսինայի մէջ մնալը ապահով չտեսնելով, անծանոթ տեղ մը փոխադրել։ Աւետիք ինքն ալ լսեր է որ Կոստանդնուպոլսոյ Ֆռանցու Էլչի պէկն այլ՝ գիր է գրէր թէ ուղարկեցէք ի Ֆռանցա։ Միտք յղացուեր է Սիկիլիոյ Բալէրմո (Palermo) գլխաւոր քաղաքը փոխադրել, բայց Ըսպանիու թագաւորն Փիլիպպոս Ե. չէ հաւաներ դահիճի տխուր դերը ստանձնել (74. ԱՐՐ. 194), զոր յօժարակամ ընդունած էր Գաղղիոյ մեծանուն Լուտովիկոս ԺԴ թագաւորը։ Այսպէս 1706 սեպտեմբերին, Ժուֆրօա Սուլիէ (Jouffroy Soulier) նաւապետին հսկողութեամբ, Աւետիք կը փոխադրուի Մարսիլիա (Marseille) ուր հասածին պէս իսկոյն արքունի թիաբանը կը բանտարկուիի զընտան անողորմ գերեաց նման (74 ԱՐՐ. 72)։ Ինքն Աւետիք ցաւագին շեշտերով կը պատմէ, ոտս իմ զարկին փռանկա երկաթէ շղթայիւք, և կռանաւ փեռչինեցին, զմորուք և զգլուխս ածիլեցին, մերկացուցին, և զմնացեալ ուռուպաս և զգիրքերս և թղթերս նոքա առին։ Յատկապէս մօրուքին ածիլուելուն կը ծանրանալ, զոր Հայոց ազգն չեն ածիլեր, և իբր կարգադրութիւն մեկնելով, յոյժ յոյժ դժուարս եկաւ կըսէ։ Նոյն երեկոյ կը փոխադրեն ներքին բանան խոր, ուր մնացի կըսէ քառասուն օր լալագին (74. ԱՐՐ. 194)։ Մօնմօր է եղեր բանտին վերակացուին անունը (74. ԱՐՐ. 72), զոր հարկ կը սեպենք յիշել, որ չմոռցուի անլուր բռնութեան գործադրիրը։ Կ. Պոլսոյ մէջ կը շարունակէին թէ պետութեան և թէ ազգին յուզումները Աւետիքը գտնելու, և անոր հակառակորդներուն վրայ ծանրանալու։ Թէպէտ Ֆէրիօլ իր բոլոր զօրութեամբ անգիտութիւն կը յայտարարէր, և ինքն ալ գտնելու համար աշխատութիւններ կը խոստանար, սակայն ձեռքի տակէն 1706 սեպտեմբեր 16-ին կ՚աղաչեմ կը գրէր, որ մութ սենեակի մը մէջ փակել տաք, որպէսզի բնաւ լոյս չտեսնէ, և բնաւ ազատութիւն չտրուի իրեն (ԹՕԲ. 111)։ Այս լուրերն էին հարկաւ որ Լուդովիկոսի կառավարութիւնը կը յորդորէին Մարսիլիոյ նաւարանին նկուղն ալ բաւական ծածուկ չսեպել, և կ՚որոշուէր զայն փոխադրել Գաղղիոյ հիւսիսկողմը Նորմանտիա և Բրիտանիա գաւառներուն սահմանակցութեան վրայ, Ատլանտեանի ծովեզերքը՝ ժայռի մը վրայ բարձրացող Ս. Միքայէլի վանքը, Մօն-Սէն-Միշէլ (Mont-Saint-Michel) անունով ծանօթ Բենեդիկտեանց հռչակաւոր մայրավանքը, որ յետոյ եկեղեցականներու և պետական անձերու բանտարկութեան յատկացուեցաւ։ Աւետիքը կը խաբեն թէ Փարիզ կը տանին անկէ ազատ թողլու համար, և հասարակ աշխարհականի պէս կը հագուեցնեն, ճիւստիքէօր, շապիկ, տիպա սօլ, շաբօ, եաղմուրլուխ, և Նէպի անուն անձի մը և երկու կարիճներու հետ առանց Փարիզ հանդիպելու կը բերեն վերոյիշեալ Ս. Միքայէլի վանքը, և առանձին սենեակի մը մէջ կը փակեն փէոփրիէօռին (pe`re prieur), այսինքն է վանքին մեծաւորին հսկողութեան յանձնելով (74. ԱՐՐ. 194)։ Մարսիլիոյ թիարանին քառասնօրեայ բանտարկութիւնն, և Մարսիլիայէ Մօնսէնմիշէլ Գաղղիոյ ամբողջ երկայնքին ուղևորութիւնը հաշուի առնելով, իդէպ է 1706 դեկտեմբերին սկիզբները դնել այնտեղ հասնիլ։ Ինքն ալ երեք տարի կը հաշուէ միշտ անդ մնալը (00. ԲՆՍ. 143), մինչև 1710 յունուար 8 (74. ԱՐՐ. 194), ինչպէս ինքը կը գրէ, և ըստ այսմ ամբողջաբար հոն անցուցած կ՚ըլլայ 1707, 1708 և 1709 տարիները, անծանօթ բոլոր աշխարհէ։ Կ՚երևի թէ Ֆէրիօլի իսկ չէր ծանուցած Աւետիքի եղած տեղը (ԹՕԲ. 111)։ Այս տեղ ընդհատելով Աւետիքի վրայ գրելիքնիս պիտի անցնինք ուրիշ տեղեր կատարուած իրողութեանց, և յատկապէս հայրապետական աթոռին յաջորդութեան, սակայն անկէ ալ առաջ, մեր սովորութեան համեմատ կ՚ուզենք քաղել քանի մը ժամանակակից վկաներուն յիշատակները։

« 1877. Կ. Պոլսոյ Յուզումները   |   1879. Կատարեալ Գողթնացի »
© Gratun.org