Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցի

1887. Տասներուն Դատաստանը

Այդ պարագաներուն մէջ պաշտօնի անցած Զմիւռնիացին, թէ իր բնական միտումին ուժգնութեամբ, թէ կաթողիկոսէն ստացած հրահանգին քաջալերութեամբ, և թէ ժողովրդական յուզման և զայրացմանստիպմամբ, անմիջապէս ձեռնարկեց շփոթութիւնները լռեցնել և առիթ տուողները զսպել։ Բայց ոչ ևս հետապնդեցայն 200 կամ 175 անձերը, որոնք յիշուած էին Աղէքսանդրի ուղղուած նամակին մէջ (§ 1885), այլ միայն 40 հոգիներու ցուցակ մը կազմեց, և անոնց մէջէն ալ 9 հոգիներու վրայ աւելի ծանրացաւ, որոնք գլխաւոր գրգռիչներ կը նկատուէին, և ձերբակալուեցան հոկտեմբեր 21-ին, Խաչի վեցերորդ երեքշաբթին, և բանտարկուեցան Չօրլուլու եպարքոսին հրամանով, որ չէր կրնար ներել Լատիններուն և լատինամիտներուն Աւետիքի անձին վրայ կատարուած բռնութիւնը, և կառավարչութեան պատւոյն եղած նախատինքը։ Եպարքոսը բացորոշ և սպառնալից կերպիւ Աւետիքը կը պահանջէր, իսկ Ֆէրիօլ ճարը հատնելով շարունակ նորանոր խաբէութիւններ կը մտածէր մեծ եպարքոսին ցասումը իջեցնելու համար (ԹՕԲ. 108)։ Յիշեալ ինը գլխաւորներն էին Մանուկ Տուրսունեան, Աբրահամ Քարաօղլանեան, Մուրատ Թէրճիման, Առաքել Շահամիրեան, Յարութիւն Պէնկլեան, Յարութիւն Թիւթէրեան, Զաքար Նորատունկեան, Մխլայիմեան և տիրացաւ Դաւիթ (ՉԱՄ. Գ. 751)։ Այս իննէն զատ ուրիշներ ալ ձերբակալուեցան վերոյիշեալ քառասուններէն, որոնց մէջ կը յիշուին Գէորգ Պօղասիճի, Գրիգոր Սահաթճի, Յարութիւն Օրթագեղցի, Ղազար Պէնկլեան, և տիրացու Գէորգ։ Նոյն գիշեր ձերբակալուեցան նաև Կոմիտաս Քէօմիւրճեան և Կարապետ Ճամճեան քահանաները, և մասնաւոր տուներ դրուեցան։ Չորեքշաբթի օր, հոկտեմբեր 22-ին, ինը գլխաւորներու դատաստանը տեսնուեցաւ Ձօրլուլու Ալի եպարքոսին ատեանը, և գլխաւոր խնդիրը կը դառնար, Ո՞ւր աքսորեցիք զԱւետիք վարդապետ հարցումին շուրջը։ Մատթէոս Սարին ալ քննութեան բերուեցաւ. Զքեզ ո՞եդ ի տեղի նորա, և նա նոյն իսկ ձերբակալեալները ամբաստանեց, թէ նոքա աքսորեցին զԱւետիք, և նոքա եդին պատրիարք։ Հարցումները կրկնուեցան ամբաստանեալներուն, թէ զԱւետիք ի՞նչ արարիք. որուն բացատրութիւն մը չկարենալով տալ, անիրաւ նենգութեան և Լատին նենգաւորներու գործակցութեան յանցապարտ համարուեցան. Մատթէոս ալ իրենց կամակից և մեղսակից նկատուեցաւ, և տասներուն վրայ գլխապարտութեան վճիռ տրուեցաւ, և նոյն գիշեր բանտ տարուեցան։ Հինգշաբթի, հոկտեմբեր 23, տասն ալ միասին, գլխատման տեղը տարուեցան, և ընդհանուր յուզում մը կը տիրէր։ Տասներունալ սովորական առաջարկը եղաւ, կրօնափոխութեամբ կեանքերնին ազատելու պահ մը ընդդիմացան, բայց երբ սուրին շողալը տեսան, առաջին Մատթէոս Սարի, Կիլիկիոյ գահազուրկ կաթողիկոսը, հաւանութեան յայտարարութիւնն ըրաւ, որուն հետևեցաւ Թիւթէրեան, և հետզհետէ մնացեալներն ալ, և ամէնէն վերջը Նորատունկեանը, և այսպէս տասն ալ հաւատքի գնով կեանքերնին ազատեցին։ Բայց որովհետև առերես ուրացութիւն մըն էր, շատ քիչեր իսլամութեան մէջ մնացին։ Մատթէոս փութաց Հռոմ ապաւինիլ, և հռոմէականութիւնը պաշտօնապէս ընդունելով պաշտպանութիւն գտաւ, ուրիշներն ալ զանազան տեղեր ցրուելով մտադրութենէ վրիպեցան։ Կիլիկիոյ կաթողիկոսներէն ուրիշի մըն ալ ուրացութիւնը յիշեցինք (§ 1840), և Մատթէոսի հետ շփոթուած ենթադրեցինք, թէպէտև ամէն պարագաներ, Ղասիտէճին անունը, 1696 տարեթիւը, յունիս 5 ամսաթիւը, և եօթնեկի շաբաթ օրը (ՍՐԳ. ) բնաւ չեն յարմարիր Սարիի ուրացութեան։

« 1886. Յովհաննէս Զմիւռնիացի   |   1888. Կոմիտաս Քէօմիւրճեան »
© Gratun.org