Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցի

1888. Կոմիտաս Քէօմիւրճեան

Կոմիտաս Քէօմիւրճեան քահանայի դատը առանձինն պահուած էր, զի իբրև շարժումի գլուխ ամբաստանուեցաւ եպարքոսին ատեանը։ Կոմիտաս որդի էր Մարտիրոս քահանային և եղբայր Երեմիա Չէլէպիին (§ 1830), և ինքն ալ կրթութիւն և ուսում ստացած էր Նավրէրցի Ամբակունի խնամքով, որ իբր իր սեփական զաւակներ խնամած էր իր քրոջ թոռները։ Զարգացման փափաքով իրենց դաւանութեան մասին քիչ շատ թոյլ եղողներուն խումբին խառնուած էր Կոմիտասն ալ, սակայն եղբօրը Երեմիայի խոհական և ճարտար զգուշաւորութիւնը չունէր։ Եկեղացականութեան հետևած և Սամաթիոյ Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ աւագերէցութեան բարձրացած էր, և քարոզութեան ալ վարժ ըլլալով, ժողովուրդին կը խօսէր՝ օտար սկզբունքներու համաձայն բացատրութիւններ խառնելով, որով իր վրայ դիտողութեան առիթ ընծայած էր քահանայակից ընկերներուն, որոնցմէ յանուանէ կը յիշուին Յաւոբ Աստուածատուրեան, Սահակ Յովհաննէսեան և Եսայի Շէօհրթեան քահանաներ (ՉԱՄ. Գ. 751)։ Կոմիտաս Գործոց Առաքելոց գիրքը ոտանաւորի վերածած և տպագրութեամբ ալ հրատարակած էր 1704-ին, զոր չենք կրցած տեսնել, որ գնահատել կարենայինք Երուսաղէմ ալ գացած էր Եփրեմ պատրիարքի օրով, որ անձնական թշնամութենէ խուսափելէ աւելի, հայադաւանութեան մօտիկ եղած ըլլալու նշան պէտք է սեպուի, քանի որ Երուսաղէմի միաբանութիւնը միշտ հռոմէադաւանութենէ հեռու ճանչցուած էր։ Կոմիտասի ձերբակալութիւնը հռոմէականք պարզապէս Սամաթիոյ քահանաներուն նախանձին կը վերագրեն (ՉԱՄ. Գ. 751), սակայն աւելի ճիշդ կ՚ըլլայ իր անզգոյշ համարձակութեան վերագրել, զի քաջալերած կը սեպուէր Աւետիքի դէմ ելլող նենգաւոր հալածիչները. և եթէ ոչ ուղղակի, գոնէ անուղղակի անոնց գործակից կը նկատուէր։ Ըստ այսմ եղելութեանց կապակցութիւնը և Օսմանեան կառավարութեան ընթացքը ուսումնասիրելով, եղածը ոչ այնչափ դաւանական խնդիր մը, այլ աւելի Լատիններուն Աւետիքի վրայ գործած անիրաւութեան, և լատինամիտներուն անոնց համամիտ գտնուելուն վրէժխնդրութիւնը պէտք է ճանչնալ։ Միևնոյն խնդիրին պատճառով Կոմիտասի վրայ ալ յանցապարտութեան վճիռը տրուեցաւ դատաւորէն, 1707 հոկտեմբեր 23-հինգշաբթի օր, երկու ընկերներու՝ Յարութիւն Խաչատուրեանի և Գրիգոր Եղիայեանի հետ, իսկ 1707 հոկտեմբեր 25-ին շաբաթ օր, Գիւտ Խաչին նախընթաց օրը, վերջին հարցուփորձէ մը ետքը, գլխապարտութեան վճիռ տրուեցաւ եպարքոսէն, և գլխատման տեղը տարուեցան։ Կոմիտասի առաջարկուեցաւ կրօնափոխութեամբ կեանքը ազատել սակայն նա իր հայրենական հաւատքին վրայ հաստատուն, և արիասիրտ անձի մը զգացմամբ տոգորեալ, յանձն չառաւ քրիստոնէական հաւատոյ ուրացութեամբ ապրիլ, և յօժարակամ դրաւ գլուխը դահիճին սուրին ներքև։ Միւս երկու ընկերները շուարած և սահմռկած կեանքերնին ազատեցին ուրացութեան պայմանին ենթարկուելով (ՉԱՄ. Գ. 755) առաջին տասներուն նման։

« 1887. Տասներուն Դատաստանը   |   1889. Կոմիտաս Նահատակ »
© Gratun.org