Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցի

1892. Մխիթար Մեթոն

Մխիթար Սեբաստացին թողուցինք Զանթա կղզւոյն մէջ (§ 1860), ուր հանդիպմամբ ինկած էր 1702 հոկտեմբերին աճապարանօք Զմիւռնիայէ հեռանալուն առթիւ, և ստիպուած մնաց այնտեղ մինչև 1703 փետրուար (ՄԽԻ. 176), մինչև որ ինչ ընելիքը որոշէր։ Իրեն հետևողներէն ոմանք ինկած էին Նուպլիա, որ է Նէապոլիս Հոռոմոց, Պեղոպոնէսի արևելակողմը համանուն ծոցին, մէջ, և հոն հրաւիրեցին Մխիթարը, որ գալէն ետքը նախադասեց Մեթոն կամ Մօտօն հաստատուիլ, Պեղոպոնէսի արևմտակողմը, Մեսէնիա գաւառին ծայրը, ծովեզերեայ բերդաքաղաքը, ուր հանդիպած ալ էր Զանթայէ եկած ատենը։ Վենետիկի հանրապետութեան պաշտօնեաները հաւանեցան իրեն բնակավայր տալ, և կալուածական հողեր ալ շնորհել, եթէ մինչև երեք տարի կարենայ կանոնաւոր վանք մը կազմակերպել։ Այս պայմաններով Մխիթար Մեթոն փոխադրուեցաւ 1703 տարւոյ ամառուան մէջ, իրեն հետևող 15 անձերով, 4 աբեղայ և 11 դպիր, և հաստատուեցաւ ընդարձակ տան մը մէջ զոր Վենետկեցիք շնորհեցին։ Մխիթարի այս տեղ կազմած վանական ձևը, տակաւին հայկական կերպարանին ներքև էր, ինչպէս ինքն ալ կը յայտարարէր թէ պահեմք զձեռն Հայոց (ՄԽԻ. 190), զի սովորական էր Հայոց մէջ՝ իւրաքանչիւր վարդապետի աշակերտութիւն մը կազմել և վանք մը շէնցնել։ Բայց որովհետև Լատին պետութեան մը հովանաւորութեան ներքև մտած էր, պարտաւոր էր քիչուշատ անոնց սովորական ձևերուն մօտենալ, որոնց առաջինն էր միաբանական կանոնի մը հիմը։ Ըստ այսմ առաջին անգամ իտալերէն լեզուով պատրաստուած գրութեան մը մէջ, որ յայտնապէս Լատին եկեղեցական իշխանութեանց համար գրուած ըլլալը կը ցուցնէ։ Կանոնաց Սուրբ Անտոն Աբբայի յիշատակութիւնը կը տեսնուի (ՄԽԻ. 182)։ Այդ Ս. Անտոնի անունով կանոնները Հայոց մէջ ծանոթ չէին, որչափ ալ Մխիթար այսպէս հաւատացնել ուզած ըլլայ Լատիններուն (ՄԽԻ. 190), ուստի Կանոնաց Ս. Անտոն Աբբայի յիշատակութիւնը պէտք է միացնել՝ Լիբանան քաշուելու իր նախնական գաղափարին հետ (§ 1860), ուր իրօք Ս. Անտոնի անունով և Ս. Անտոնի կանոնով կազմակերպուած էր Մարոնի վանականութիւնը, և տակաւին այս ձևն էր որ Մխիթարի միտքը գրաւած էր։ Բայց Մեթոնի բնակութիւնը, Վենետիկեան հովանաւորութիւնը, և Լատիններու շփումը տակաւ հեռացուցին զինքն Արևելքի մէջ մնալու և գործելու դիտաւորութենէն, և լատինական պաշտպանութիւնը ապահովելու հետևցաւ։ Այդ միտքով երկու տարի անցնելէն ետքը, 1705-ին Հռոմ Կղեմէս ԺԱ. պապին երկու աբեղաներ ղրկեց պաշտօնական յայտարարութեամբ մը՝ իր դաւանութեան և վանականութեան վրայ։ Պատուիրակները տարւոյն վերջերը՝ հոկտեմբերին մէջ Հռոմ հասան, և որչափ ալ Վենետիկի դեսպանէն պաշտպանուեցան, սակայն Մեթոնի մէջ հաւաքուած խումբին՝ դաւանութեան և կազմակերպութեան տեղեկութիւնները կասկածներու և քննութիւններու տեղի տուին (ՄԽԻ. 193), և 1706-ին պատուիրակներէն մին՝ Եղիա վարդապետ ձեռնունայն Մեթոն դարձաւ, իսկ միւսը՝ Յովհաննէս վարդապետ Հռոմ մնաց իտալերէն և լատիներէն ուսանելու (ՄԽԻ. 194), և դիմումները շարունակելու համար։ Ճիշդ այդ միջոցին էր որ 1706 ապրիլին Աւետիք հափափուած և գերուած այդ ծովեզերքէն կանցնէր (§ 1876)։ Աւետիքը տանող նաւին Մեթոն հանդիպած ըլլալն ալ կը յիշուի (ՄԽԻ. 180), բայց ոչ Աւետիք գիտցած է թէ Մխիթար հոն է, և ոչ Մխիթար իմացած է թէ Աւետիք անցորդ նաւին մէջն է։ Հռոմէադաւան գրիչ մըն ալ կը դիտէ այդ զուգադիպութիւնը, և անորակելի զգացմամբ մը կը ներբողէ Ֆէրիօլի անարդարանալի գործը (ՄԽԻ. 214), և կը յանդգնի զԱստուած նենգութեանց գործակից և անիրաւութեանց հովանաւոր ցուցնել։

« 1890. Միքայէլ Բրգնիկցի   |   1893. Մխիթարի Գործեր »
© Gratun.org