Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցի

1893. Մխիթարի Գործեր

Մխիթարի տրուած եռամեայ պայմանաժամը լրանալու մոտ էր, և վանք շինելու պայմանը պէտք էր գործադրել, ուստի ստիպողաբար 1706 մարտին շինութեան ձեռնարկեց (ՄԽԻ. 199), և հոկտեմբերին աւարտեց և նոյեմբերին բնակելու գործածեց, թէպէտ շինութեան ծախքը պարտք կը մնար, զի ակնկալուած նպաստները գտնուած չէին կամ կորած էին։ Մխիթար անձուկ վիճակի մէջ անցուց հետևեալ տարիները Մեթոնի մէջ, և հազիւ պզտիկ յաջողութիւններէ քաջալերուած 1708 մարտին Հայ եկեղեցիի մը հիմնարկութիւնն ըրաւ (ՄԽԻ. 206), որպէսզի լատին եկեղեցին յաճախելէ ազատին, կամ աղօթարանի փոխուած սենեակով չմնան։ Եկեղեցին եօթը ամիսէ, այսինքն հոկտեմբերին մէջ կրցաւ կիսովի ծածկել և առժամեայ կերպով գործածել, բայց անոր վերջապէս աւարտիլը մինչև 1711 ուշացաւ, երբ վանքին պակասներն ալ լրացան (ՄԽԻ. 209), և վանական միաբանութեան ձև առաւ Մխիթարի շուրջը հաւաքուած աշակերտութիւնը։ Մինչև այն ատեններ Մխիթար իր հայկական և արևելեան ձևերը պահելու փափաքը կը տածէր, սակայն վերջապէս համոզուեցաւ թէ Արևելքէն հեռացած և Հայութենէ բաժնուած էր, և այլևս այն կողմէն նպաստ և օգնութիւն չէր կրնար յուսալ։ Քանի տարի էր որ Լատին հովանաւորութեան ներքև կապրէր քաղաքականապէս, ուստի ուզեց եկեղեցական պաշտպանութիւնն ալ յարակցել, այլ դիւրաւ չի յաջողեցաւ, զի Հռոմ միշտ կասկածանօք կը նայէր տակաւին հայեցի ինքնութեան նշանները պահելու աշխատող Մխիթարին վրայ։ Պէտք էր որ նա անպայման Լատին ձևերուն համակերպէր, զի նոյն իսկ Ս. Անտոնի կանոններուն անունն ալ խնդիրի նիւթ էր դարձած, և լատինական կանոններու յանձնառութիւնը կը պահանջուէր։ Հռոմ գտնուող Յովհաննէս վարդապետ, որ տարիներէ ի վեր հոն կը սպասէր, անհրաժեշտ պայմանը զգացուց, և Մխիթար վերջապէս հաւանեցաւ Ս. Բենեդիկտոսի կանոններուն ընդունելութեան, և Հռոմի կամքին բացարձակ հպատակութեան։ Այս կերպով միայն կրցաւ ստանալ Հռոմի օրհնութիւնը որուն լուրը 1712-ին Մեթոն բերաւ Յովհաննէս վարդապետը։ Յանձնառութեան պաշտօնական ձև տալու համար, նոյն 1712 սեպտեմբերին, Մխիթար և իրեն հետ եղողներ, Կորնթոսի Լատին արքեպիսկոպոսին առջև հաւատոյ դաւանութիւն և վանական ուխտագրութիւն ըրին (ՄԽԻ. 240), և այն ատեն Մխիթարի աշակերտութիւնը՝ իբրև վանական միաբանութիւն ճանչցուեցաւ, լատինական կանոնով և կաթոլիկ դաւանութեամբ։ Մխիթարի աշակերտութեան ասկէ առաջ ունեցած վիճակը անպաշտոն բան մըն էր, իրենց կամքով իրարու հետ ապրող խումբ մըն էր, որ ոչ Հայ եկեղեցւոյ իշխանութեան կը հպատակէր, և ոչ Լատին աւելի ճիշդ պիտի ըլլար 1712 սեպտեմբերէ հաշուել Մխիթարեան վանականութեան կամ միաբանութեան պաշտօնական սկզբնաւորութիւնը։ Բենեդիկտեանց կանոնագրութեանց հիմամբ, Մխիթարի պաշտօնական կոչումն ալ Հայկական ձևերը մերկանալով, լատինական աբբահայր տիտղոսին փոխուեցաւ, որ շարունակ գործածութեամբ մակդիր անուն դարձաւ։ Այս կէտէն ուրեմն պէտք է հաշուել Մխիթարի հայադաւան ուղղափառ եկեղեցիէն պաշտօնապէս և վերջնապէս խզուիլը, թէպէտ կարծես թէ սիրտին խորէն չկրցաւ քանդել ու քանցնել հայրենաւանդ եկեղեցւոյն իղձերը, և իր հայկական ձևերը։ Այս պատճառով ալ մինչև կեանքին վերջը անպակաս եղան իր գլխէն՝ կեղծ հռոմէադաւան և նեքնապէս հայադաւան մնացած ըլլալու ամբաստանութիւնները, որոնք ստէպ և շատ յօգնութիւն պատճառեցին կաթոլիկ ըլլալը հաւատացնելու համար։

« 1892. Մխիթար Մեթոն   |   1894. Անտոնեանց Սկիզբը »
© Gratun.org