Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցի

1895. Մելքոն Թասպասեան

Այդ երկու կրօնաւորական միաբանութեանց սկզբնաւորութիւնները, Մխիթարեանը Արևմուտքի և Անտոնեանը Արևելքի մէջ, նախաքայլեր էին Լատին քարոզիչներու ձեռքով և Գաղղիացի դեսպաններու պաշտպանութեամբ մուտ գտնող լատինամիտները՝ կազմակերպեալ կաթոլիկութեան վերածելու, հռոմէադաւան սկզբանց և տեսութեանց կատարելապէս համակերպելու, և պապական իշխանութեան հպատակելու, բայց տակաւին ներքին կերպով միայն, զի պաշտօնապէս Հայ պատրիարքարանի իշխանութեան ներքև կը մնային Օսմանեան սահմաններուն մէջ։ Այս երկու ազդակներու հետ երրորդ մըն ալ հետզհետէ կը զօրանար և գործունեայ կը դառնար, և այս նպատակին կը ծառայէին Հռոմի եկեղեցական վարժարաններուն մէջ դատիարակուած Հայ երիտասարդներ, որոնք հռոմէականութեան սկզբունքով տոգորուած և եկեղեցական կոչում ստացած, Հայ ժողովուրդին մէջ կը մտնէին իբր ազգային եկեղեցւոյ պաշտօնեաներ, և ճարտար կերպով կը սողոսկէին հաւատացելոց միտքերը պղտորել։ Այդ խումբէն յառաջընթաց մը յիշեցինք՝ Խաչատուր Առաքելեան Կարնեցի վարդապետը, որ տակաւին իր գործունէութիւնը կը շարունակէր մայրաքաղաքի մէջ, և ահա ուրիշ մըն ալ կը հետևէր անոր, Մելքոն Թասպասեան Մամպուտցի վարդապետը, նա ալ Հռոմի Փրոփականտայի մէջ կրթուած և ուսած էր, և իր հայրենիքը դառնալէն ետքը՝ Հայ վարդապետներու նման աշակերտներ կը հաւաքէր իր շուրջը, իր առած ուղղութեամբ ուսուցանելու, որոնց մէջ նշանաւոր եղաւ Աբրահամ Արծիւեան Այնթապցին (ԱՂՔ. Գ. 9)։ Ասոնք չէին խորչիր իբր Հայ եկեղեցւոյ պաշտօնեաներ նկատուիլ, որպէսզի յաջողին ժողովուրդին մէջ սողոսկիլ, և Թասպասեան 1908-ին Բերիոյ մէջ (ԱՂՔ. Գ. 11) եպիսկոպոսական աստիճան ստացած էր՝ Պետրոս Բերիացիէ՝ Պիծակ մականունեալ արդէն յիշուած Կիլիկիոյ հակաթոռ կաթողիկոսէն, որ հռոմէականներէ իբր կաթոլիկներու հալածիչ նկատուած է (§ 1894)։ Կան որ Պիծակը իբր լատինասէր միտում ունեցող կը ներկայեն (ԱՂՔ. Գ. 11), սակայն ամէն առթի մէջ պաշտօնապէս հայադաւան եկեղեցւոյ պաշտօնեայ էր, և անոր ուղղութիւնը կը պահէր, զի և ոչ իսկ յանձն կառնէր Քաղկեդոնի և Լևոնի նզովքը զեղչել ձեռնադրութեան ատեն, թէպէտ ոմանք տարբեր դարձուածներ գործածուած կըսեն (ԴԻԹ. 24)։ Պետրոսի համար գիտենք, թէ հայադաւան եկեղեցւոյ ծոցը մեռած է Երուսաղէմի մէջ (09. ՕՐԱ. 284), և անհիմն է ոմանց կարծելը թէ Պարսկաստան աքսորուած և հոն մեռած ըլլայ (ԴԻԹ. 33), քանի որ Պարսկաստան Օսմանեան իշխանութեան ներքև երկիր չէր։ Մելքոն հայադաւան գրութեամբ Մամպուտի վիճակին եպիսկոպոս ձեռնադրուած էր, բայց եպիսկոպոսութիւնը ձեռք անցընելէն ետքը, սկսաւ ամէնուրեք համարձակ լատինամոլ գործունէութեան հետևիլ, և մենք զինքը պիտի տեսնենք Կ. Պոլիս եկած, և այնտեղ լատինամիտ կուսակցութեան գլուխ կանգնած, մինչև իսկ շարժումներ ստեղծելու ձեռնարկած, զի ինքն լիցի առաջնորդ և պատրիարք գոնէ ի վերայ իւրոց առանձինն (ՉԱՄ. Գ. 758)։ Արդէն քանիցս դիտել տւած ենք, թէ լատինամիտութիւնն ալ կուսակցական մրցումները և փառատենչ ձգտումները ծածկելու ծառայող պատրուակ մըն էր։

« 1894. Անտոնեանց Սկիզբը   |   1896. Աբրահամ Արծիւեան »
© Gratun.org