Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցի

1898. Աղէքսանդրի Ուղղութիւնը

Աղէքսանդրի նամակին հատևանքն ինչ եղած է գրուած չէ, բայց եղելութիւններ կը ցուցնեն թէ արդիւնք ունեցած չէ։ Հայերէն նամակը թարգմանած է հայրենագէտ Յակոբ Վիլլօթ՝ Յուսուսեան կրօնաւորը, և անոր վկայութեան վրայ կը պնդեն հռոմէականք, թէ աղեքսանդրի նամակը սիրալրական ու ուղղափառական էր իրենց միտքով, այսինքն կաթոլիկական, և ոչ դիմադրական սակայն իրենք ալ կը խոստովանին թէ Վիլլօթ թարգմանեաց ոչ հարազատ իմացուածով (ՉԱՄ. Գ. 7509), որով խարդախողը իբր վկայ ընդունած կըլլան, հակառակ նամակին բնագիր պատճէին՝ որ մէջտեղն է։ Վիլլօթ, որ ծանոթ է հայերէն բառարանովն և ուրիշ գրուածներով, 1688-ին շփոթութեանց առթիւ շահ Սիւլէյմանի հրամանով Պարկաստանէ վտարուած Լատիններէն էր, որ չկարենալով ուրիշ կերպով Հայոց դէմ հակառակութիւնը յագեցնել, փոքրիկ տետրակ մը հրատարակեց Ստեփանոսի և Աղեքսանդրի դէմ, որուն մէջ Աղեքսանդրի՝ կաթողիկոսութեան ատեն հռոմէականներու դէմ ըրածները կը թուէ։ Ինչ ինչ պարագաներ ալ կը յիշէ, թէ Աղեքսանդր ետուր քակել վանքն Քաբուշինաց, այսինքն Վեղարակիր Փրանկիսկեանց, որ ի Թարվէզ, թէ Լատիններուն մոտ ուսման գացող տղոց ակնարկներով ըսած է Թարջէզի Հայերուն, թէ անմեղ զառինս ձեր տանիք է տայք ի ծծել զստինս շանց, թէ Օսմանցոց եպարքոսին գրած է կաթոլիկները պատժել (§ 1825), թէ այս պատճառաւ շատեր թիապարտութեան մատնուած են, կամ ի սովու և տանջանաց մեռած են, և հազարաց անձինս փախստական ցրուած է, թէ Թարվէզ և Շամախի և Գանջայ և Թիֆլիզ քաղաքները տակնուվրայ ըրած է, և թէ ինը Վիլլօթ ալ անոր պատճառով տակաւին պանդուխտ կը շրջի Պարսկաստանէ դուրս (ՏՅՈ. Բ. 47)։ Այդ մեղադրանքներ, և Վիլլօթի կողմանէ եղած ամբաստանութիւններ, ինչ որ ըլլայ անոնց իսկութիւնը, գոնէ պիտի հաստատէին՝ թէ Աղեքսանդր շատ հեռու էր կաթոլիկներու համամիտ և անոնց կողմը ըլլալէ։ Յիշուած պարագաներ յայտնի կը ցուցնեն, թէ ինչ վերապահութեամբ ընդունելու է հռոմէական պատմիչներուն գնահատումները։

« 1897. Աղեքսանդրի Նամակը   |   1899. Օրի Դեսպան »
© Gratun.org