Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցի

1899. Օրի Դեսպան

Զանազան դէպքեր մեր աչքէն հեռացուցին Իսրայէլ Օրիի մեծ ձեռնարկը, որ էր Հայոց ազատագրութիւնը Եւրոպիոյ միջամտութեան շնորհիւ։ Իր մտածած կերպերուն ապարդիւն մնալովը, և Ռուսաց Պետրոս Մեծ կայսեր օգուտ չունենալը, զինքը ստիպած էին 1704 փետրուար 10-ին Մոսկուայէ մեկնիլ դէպի Տիւսսէլտօրֆ, թէ իր ընտանիքին տեսութեան և թէ Յովհան-Գուլիէլմոս կայսրընտիրին խորհուրդները լսելու, որ Օրիի պաշտպան էր կանգնած (§ 1846)։ Օրին թէպէտ Ռուսական երկարաձգումներէ ձանձրացած, սակայն քաջալերիչ նշաններ ունէր Հայաստանի կողմէն։ Աղուանից Սիմէոն կաթողիկոսը 1701-ին, և անկէ առաջ Երեմիա կաթողիկոս 1700-ին մեռած էին, և 1702ին Եսայի Հասան Ջալալեանց Աղուանից կաթողիկոսական աթոռը գրաւած էր բաժանումը վերջացնելով, թէպէտ առանց Էջմիածինի գիտութեան։ Բայց վերջէն հաշտուած և Նահապետի կաթողիկոսէ հաստատութիւն առած էր (ՋԱՄ. 81)։ Եսայի համարձակօրէն Օրիի ծրագիրին կանգնեցաւ և մելիքներուն ալ քաջալերութիւն տուող եղաւ, Անգեղակոթի մէջ հաւաքուած մելիքները (§ 1835) իր գլուխը ժողվեց Գանձասարի մէջ, ուր Օրիի հրահանգ տրուեցաւ իրենց հաշւոյն ծախքերը ընել (ԼԷՕ. Բ. 259)։ Հետևաբար Օրի գոնէ այդ կողմէն վստահութեամբ մը Եւրոպա կը մեկնէր (§ 1846)։ Զարմնալի է որ Եսայի կաթողիկոս, որ Պատմութիւն համառօտ Աղուանից երկրի մը թողած է, բնաւ Օրիի և անոր ձեռնարկին ակնարկ մը չունի իր գրուածին մէջ։ Օրի Մոսկուայէ մեկնելով Վիէննայի մէջ կայսրընտիրին հետ տեսակցեցաւ, Լէոփոլտ կայսեր ալ տեղեկութիւն տուաւ, բայց Եւորպական պատերազմներուն վիճակը չէր ներեր կայսեր՝ ուրիշ գործով զբաղիլ, և կայսերընտիրն ու Օրի՝ Տիւսէլտորֆ անցան, և այնտեղէն յատուկ դիմումներով Կղեմէս ԺԱ. պապը համոզեցին, որ Պարսից շահին նամակ մը ուղղէ քրիստոնէից պաշտպանութեան համար, և նամակը Օրիին յանձնուի տանիլ (ԼԷՕ. Բ. 260), որ այս կերպով պաշտօնական հանգամանքով Պարսկաստան պիտի մտնար, և կարևոր հետազօտութիւններ պիտի կատարէր։ Օրի հոգաց նոր զէնքեր գնել Հոլանտիոյ մէջ 400 Հայեր զինելու չափ, որոնք Ռուսական արշաւանքին յառաջընթաց պիտի երթային, իբրև երկրին հմուտներ, և ինքն ալ կը պատրաստուէր Վիէննայէ մեկնիլ 1705-ին։ Մայիս 7-ին Լէոփոլտ Ա. մեռաւ, և Յովսէփ Ա. յաջորդեց, և պէտք եղաւ զայն տրամադրել Հայերուն հովանաւորելու (ԼԷՕ. Բ. 261)։ Օրին 1706 հոկտեմբերին, այսինքն է իբր տարիուկէս ետքը նորէն Մոսկուա կը գտնենք, ուր յիսունէ աւելի հետևորդներէ շքախումբ մը կը կազմէ, ամենայն ճոխութեամբ պատրաստուած, և Պետրոս Մեծէ ալ յանձնարարական առնելով, պապական դեսպանէ աւելի Ռուսական դեսպանի կերպարանը կու տայ իր ձեռնարկին։ Ամէն ազգէ և ամէն աստիճանէ անձեր կառնէր նա իրեն հետ, և մինչև իսկ Վրաց արքայորդին մէկտեղ առնել մտածեց, բայց Ռուսաց կայսեր հաւանութիւնը չստացաւ։ Մոսկուայէ մեկնեցաւ 1707 յունիսին, հոն թողլով Մինաս վարդապետը թղթակցութեանց և յարաբերութեանց համար։ Բայց Շամախի քաղաքը ստիպուեցաւ կանգ առնել։ Պարսից կառավարութիւնը կասկածներու մատնուեցաւ անսովոր և անակնկալ դեսպանութեան մասին։ Շամախիի կուսակալը շարունակ արգելքներ կը հանէր՝ Ասպահանէ հրահանգի սպասելով, բայց հրահանգը չէր գար, զի Շահ Հիւսէյինի տկարամիտ կառավարութիւնը՝ ընդունելու կը վարանէր, դիմադրելու կը վախնար։ Անվերջանալի ձգձգումներէ ետքը, և մօտաւորաբար Մոսկուայէ մեկնելէն երկու տարի ետքը, Օրի Շամախիիէ կը մեկնէր, Էջմիածին կը հանդիպէր։ Աղեքսանդր կաթողիկոսի օրհնութիւնը կ՚առնէր, և այնպէս կը շարունակէր ճամբան։ Աղեքսանդրի մէկ նամակը կայ Պետրոս Մեծ կայսեր ուղղուած 1709 յուլիս 7-ին գրուած, որուն մէջ Օրիի Պարսկաստան մեկնիլը կը ծանուցանէ, պաշտօնին պատիւը լաւ պահելը կը վկայէ, և կայսեր շնորհակալաւ օրհնութիւններ կը մատուցանէ (ԼԷՕ. Բ. 276) Հայոց ազգին վրայ ցուցած հագածութեան համար։ Այդ նամակը 4 ամիս միայն ետքն է պապին ուղղուած նամակէն (1897), որուն մէջ կը գովէր և կը բարձրացներ Պարսիկ վեհապետին քրիստոնէից մասին ցուցած խնամքը (ՏՅՈ. Բ. 45), սակայն պէտք չէ որ ոմանց պէս հետևցնենք թէ կաթողիկոսը հակառակ էր Օրիի ծրագրին (ԼԷՕ. Ա. 446), զի անոր բուն միտքը պապին ընթացքը հակապատկերով մը յանդիմանել էր։ Ապա թէ ոչ նոյնիսկ Պետրոսի օրհնագիր յղելը իր զգացումները կը յայտնէ, որ այսպիսի խորհուրդներու չէր հակառակեր, բաւական էր որ դաւանափոխութեան պայմանի կապուած չըլլային, ինչպէս Նահապետ ալ կը մտածէր (§ 1846

« 1898. Աղէքսանդրի Ուղղութիւնը   |   1900. Օրիի Մահը »
© Gratun.org