Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցի

1901. Գործին Գնահատումը

Իսրայէլ Օրի, ինքնատիպ և շահագրգիռ դէմք մըն է դարուս պատմութեան մէջ, որուն մասին սակայն ժամանակակից ազգային յիշատակարաններ բնաւ բան չեն պատմեր, և վերջին ժամանակներու պատմութեան գիրքեր և ձեռնարկներ պատրաստողներն ալ լռած են անոր մասին։ Եթէ առաջինները քաղաքական կասկածներով չեն խօսած, վերջիններն ալ տեղեկութիւն չունենալուն խօսելու առիթ չեն ունեցած։ Օտար դիւաններու մէջ գտնուած թղթակցութիւններ առիթ ընծայեցին մոռացութեան գերեզմանէն յարուցանել մոռցուած Օրին, և գլխաւորապէս Կարապետ Եզեանց՝ բանասէր պաշտօնակալին կը պարտինք, որ 1898-ին ստուար հատորով մը հրատարակեց պետական դիւաններէ քաղուած 300 կտորէ աւելի նամակներ և գրուածներ իրենց բնագրական լեզուներով։ Իսրայէլ Օրիի վաղահաս վախճանը իրեն չներեց արդիւնաւոր հետևանքի մը հասցնել իր ձեռնարկը, որուն վրայ 1680-էն 1711 երեսուն տարիներ անխոնջ աշխատեցաւ, միշտ իրեն դիմաց ունենալով այնպիսի դժուարութիւններ, որոնք ամենէն հաստատամիտ գործիչներն ալ կրնային ձեռընթափ ընել։ Սակայն Օրի հեղինակն ու ստեղծիչը եղաւ Հայութիւնը իբր ազգային մարմին նկատելու գաղափարին, և զայն իբր ընկերական մարմին մը վերակենդանացնելու ծրագիրին։ Ռուբինեանց հարստութեան՝ Լուսինեաններու օրով և ձեռքով իյնալէն ի վեր, Հայութեան գաղափարն ալ կ՚իյնար իբր ուղղութիւն նկատուելէ, և անյոյս տեսութիւններ էին որ կը զօրանային։ Արցախի ծոցը յղուած գաղափարը, որ Էջմիածինի խորհրդակցութեան մէջ խօսուեցաւ (§ 1790), և որուն հետևանօք Յակոբ կաթողիկոս Վրաստանի վրայէն Կ. Պոլիս եկաւ, ծերունի Պռօշի երիտասարդ որդւոյն միտքին մէջ սևեռեցաւ, որ եթէ տարիքովը գործին գլուխ չէր կրնար սեպուիլ, սիրտին եռանդով գործը հրահրողն եղաւ։ Այս բանին նշանակն էր Օրիի Կ. Պոլիսէ Եւրոպա անցնիլը, զինուորականութեան հետևիլը, ազդեցիկ դուռեր բաղխելը, իշխաններ և թագաւորներ իր միտքին համոզելը, և գործի ալ ձեռնարկելով երկրէ երկիր և քաղաքէ քաղաք թափառիլը (§ 1843)։ Հասարակ բախտախնդիրի կերպարան պիտի տրուէր իրեն, եթէ գաղափարին բարձրութիւնը, նպատակին ուղղութիւնը, աշխատութեան յարատևութիւն չարդարացնէին իր ընթացքը։ Թէպէտ Օրի առանց արդիւնաւորութեան կնքեց իր կեանքը, այլ անոր մշակած խորհուրդն ու ցանած սերմերը չոչնչացան. և եթէ այսօր, իր մահուանէն 200 տարի ետքը, Հայ ազգութիւնը ընկերական շրջանակի մէջ լաւագոյն դիրք մը ունի, և ապագայ բարօրութեան իղձերով կ՚օրօրուի, պէտք է խոստովանիլ թէ շարժումին սկզբնաւորութիւնը Օրիի կը պարտի։ Աշխարհի ընթացքին և դարերու պատմութեան մէջ շատ ու շատ են գաղափարի մը հիմնադիրներ, որ իրենց միտքին արդիւնաւորութիւնը չեն տեսած։ Ազգային զգացմանց տեսակէտէն՝ Օրիի գործին մէջ դիտողութեան կէտ մը կրնայ կազմել դաւանափոխութեան պայմանին համակերպիլը (§ 1843), սակայն բուռն զգացումներով տոգորուած, և նպատակին նորութեամբ ոգևորուած, և կրօնական շեղող անձի մը համար՝ թերևս մեղադրելի չըլլան այդ մտածումները։ Միւս կողմէն իրապէս գործադրելի հանգամանք չունեցաւ այդ պայմանը, զոր ստիպողական կերպով կառաջարկէր Լատին աշխարհը, և անոնք ներկայացուցիչներուն, կայսրընտիրին և կայսեր և պապին բռնադատիչ կամքը։ Բարեբախտաբար երկրորդական մնացին այդ գործիչներն ալ, իրենց պայմաններն ալ։ Օրի շուտով ետ թողութ իր առաջին համոզումը, երբոր աւելի զօրաւոր և աւելի խոհական և աւելի լայնամիտ հովանաւոր մը գտաւ իր զգացումներուն, Ռուսիոյ մեծ կայսր Պետրոս Մեծը, որ Հայերը պաշտպանելու համար չպահանջեց անոնցմէ իրենց դաւանութեան զոհողութիւնը։ Ռուսիոյ կայսեր անունն ու գործը առջև անցան, և անոր անունով կատարեց ՕրիՊարսկաստանի դեսպանութիւնը (§ 1900)։ Այս թուականէն Հայեր Ռուսիոյ դարձուցին իրենց աչուըները։

« 1900. Օրիի Մահը   |   1902. Մինաս Տիգրանեան »
© Gratun.org