Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցի

1903. Աւետիքի Վիշտերը

Թուականներու մերձաւորութիւնը մեր առջևը կը դնէ Աւետիք պատրիարքը, որ 1706 դեկտեմբերին Ս. Միքայէլի վանքը փակուած կը մնար Գաղղիոյ թագաւոր Լուդովիկոս ԺԴ. ի հրամանով (§ 1878)։ Ստոյգ է որ Հռոմէն, Կղեմէս ԺԱ. պապին կողմէն, թախանձագին և ստիպողական յանձնարարութիւններ կու գային Լուդովիկոսի, որպէսզի բանտարկեալն աւելի սեղմէ (ԹՕԲ. 112), սակայն անհնար է Գաղղիացւոց Մեծ մականուանաց և իրենց վեհապետներուն երևելագոյնը ճանչցած թագաւորին ճակատէն սրբել՝ Աւետիքի պարագայովը դրոշմուած բիծը, քանի որ Իր դեսպանին ձեռօք անոր վերցուելուն գլխաւոր հեղինակն եղած, և իր նամակներովն այ յայտնապէս հաւանութիւն տուած, և նենգութեամբ գերեալ ու բանտարկեալ Աւետիքի անձին արթուն հսկողն էր (ԹՕԲ. 114)։ Աւետիք շղթայակապ փակուած էր Ս. Միքայէլի բանտ վանքին խուցերէն միոյն մէջ, ուրիշ մէկու մը հետ յարաբերութիւն չունենալով, բայց եթէ աշխատաւոր միաբան Մոֆռէռ Ճուլէն (mon frere Julien), Եղբայր Յուլիանոսի հետ։ Աւետիք կը գրէ, թէ նա յոյժ անողորմ էր, զոր մարդ խապար չունէր կու բերէր կերակուր, և միշտ նախատէր հրետիկ ճիզմաթիկ (heretique schismatique), այսինքն հերետիկոս և հերձուածող կոչելով, գիշերն լոյս չէր տար, և միշտ խաւար կը թողուր։ Միայն մեծաւորին այեցուլեանց ատեններ շոտով դուռն կը բանար և փէնճէրէն։ Աւետիք կը կարծէ թէ Ճուլէն մեծաւորին կամքին հակառակ զինքը կը նեղէ, սակայն մենք լաւ գիտենք, որ Լատին կրօնաւորը իր մեծաւորին հրահանգին հակառակ չէր կրնար գործել, և եղածը հարկաւ խաղ մըն էր խեղճ Աւետիքը խաբելու։ Բոլորովին տարօրինակ պարագայ մըն ալ կը յիշէ Աւետիք, թէ իր խուցին վրայ գտնուող մը, զշէրն ի գլխոյս կու լնուլ, և բանտաբան կրօնաւորներ արգելել չէին մտածեր։ Աւետիքի սիրտին վիշտ տուող պարագաներուն աւելի մեծն էր, իբր հերետիկոս և հերձուածող նախատուիլը, այդ խօսից յոյժ վիրաւորէի, կը գրէ, բայց լեզու չեմ գիտեր որ պատասխանէի. ուստի կու լայի գիշեր ցերեկ և վիրաւորելուս, երկու օր երեք օր քաղցած կու մնայի։ Նախատինքներուն զոյգ կ՚ընթանային դաւանափոխութեան ստիպումներ, և կը հալածուէր նոյն իսկ անոր համար, որ մինչև տարիուկէս զպահքս և զծոմս լաւ կը պահէր, որպէս ի մանկութենէ ի վեր պահեալ էր ի Հայոց կրօնիւքն։ Աւետիք ձանձրացած բանտապան կրօնաւորին լուտանքներէն, անոր նշանացի կ՚իմացնէ, որ պահոց օրն ուտեմ խմեմ նէ՝ կաթոլիկ Ֆռանցէ կու լինիմ հա լաւ. և անկէ ետքը կ՚ըսէ. մեղք վիզդ ասացի, և կերայ զինչ որ բերին (74. ԱՐՐ. 194)։ Այդ մանրամասնութիւնները յառաջ բերինք իմացնելու համար թէ Աւետիքի հաւատաքննական բանտապանները մինչև ուր կը մղէին զայն նեղելու նրբութիւնները։ Միջոց մը ետքը սկսեր են կիրակի և տօն օրեր վանքին մատուռը տանիլ պատարագ լսելու. սակայն հոն ալ զատ տեղ կը դնեն եղեր (ԹՕԲ. 113), իբրև խորշելի անձնաւորութիւն մը։ Ս. Միքայէլի վանքը եղած միջոցին վերջերը Ճուլէն ուրիշ տեղ կ՚երթայ, և տեղը Սաքմօ աշխատաւոր միաբան մը կ՚անցնի, և Աւետիք գոհունակութեամբ մը՝ հանգստացայ կ՚ըսէ, միայն անոր համար որ չէր խօսեր (74. ԱՐՐ. 194), այսինքն է, գոնէ չէր նախատեր։

« 1902. Մինաս Տիգրանեան   |   1904. Պասթիյլի Մէջ »
© Gratun.org