Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցի

1905. Աւետիքի Գրուածները

Նոր գիրքին հետ նոր կացութիւն մըն ալ կը ստեղծուի Աւետիքի համար, մարմնական և արտաքին նեղութիւններուն հետ նորէն ձեռք կ՚առնուին հոգեկան և ներքին նեղութիւններ, և ստիպումներ կ՚ըլլան իր դաւանութիւնը փոխելու և կաթոլիկ դառնալու, որպէսզի հնար ըլլայ զինքն բանտէն արձակել։ Յատուկ Գաղղիացի եկեղեցական մը կ՚որոշուի այդ նպատակին, մուսյու Լապէ Ռընօտօթ անուն (monsieur l՚abbe Reynaud) որպէսզի Աւետիքը թելաչրէ և յորդորէ։ Ռընօտօթի մօտ թարգման կը նշանակուի մուսյու Լաքրօ մը, որ լեզուագէտ Հայ մը եղած պիտի ըլլայ, զի գրուած է թէ անունը թարգմանի Հայոց՝ Խաչատուր. Հայ մը որ անունն ալ թարգամաներ է՝ գաղղիական Լաքրօա (La Croix) կոչման փոխելով, և վստահելի անձ մը դարձեր է, զի գլուխ թարգմանչաց ալ կոչուած է։ Աւետիքի հետ յարաբերութիւն ունեցողներու շարքին, վերոյիշեալներէն զատ կը յիշուին նաև Միքայէլ մը պահապան, Անտոն մը կերակուր բերող, և բժիշկ մը, որուն անունը չէ գրուած (00. ԲՆՍ. 143)։ Չորս տարիներ կը լրանային որ Աւետիք անտանելի նեղութեանց ներքև կը հալէր, սակայն օրինակելի տոկունութեամբ իր միտքն ու ընթացքը չէր փոխեր, կը յուսար որ օր մը իրեններ իրեն ազատութեան կերպը կը գտնեն, և զինքն այդ գերութենէն կը փրկեն։ Սակայն տարիներ կ՚անցնէին, և Աւետիք զինքն յաւիտենական մոռացութեան ինկած կը կարծէր, վասնզի ոչ մի կեր»պով աշխարհէ լուր չէր ստանար։ Հիւանդութիւնն ալ, անհրաժեշտ հետևանք բազմաչարչար կեանքին՝ զոր կաթոլիկութեան պաշտպանները իրեն պատրաստած էին, օրէ օր կը ծանրանար իր վրայ, այնպէս որ մարմնոյ զօրութեան հետ հոգեկան զօրութիւնն ալ տակաւ կը նուազէր Աւետիքին վրայ, և դաւանափոխութեամբ իր տառապագին կեանքին նշխարեալ օրերը մխիթարելու գաղափարը՝ տակաւ կը զօրանար իր վրայ։ Բայց իսկոյն որոշման չէր հասներ. եօթն ամիսներու միջոց մը կ՚անցնի տակաւին, մինչև որ Աւետիքի տրամադրութիւնը վճռական որոշման յանգի։ Ռընօտօթ քահանայն ճարտարութեամբ վարած կ՚երևի իրեն յանձնուած պաշտօնը, առաջ Աւետիքի ընթերցանութեան տալով հռոմէական հովւով գրուած հայերէն գիրերը, զորս հարկաւ ինքն ալ կ՚ընդլայնէր թարգմանին միջնորդութեամբ։ Անկէ ետքը Աւետիքի իբրև ժամանց կը ներուի գրիչով ալ զբաղիլ, նոյնիսկ տպագրեալ գիրքեր արտագրելով, որոնք դեռ պահուած են Փարիզի Գաղղիական մեծ մատենադարանին մէջ աւելցուցած յիշատակարանները, պա(00. ԲՆՍ. 114)։ Այս գրութեանց մէջ Աւետիքի տմական աղբիւրներն են իր կրած արկածներուն։ Ընդօրինակած գիրքերէն գտնուածներն են, Հռոբերդոս Բելարմինոս Պարզաբանութիւն քրիստոնէական վարդապետութեան, թարգմանութիւն Պետրոս Պօղոս քահանայի. և Կղեմէս Կալանոսի Քրեական և տրամաբանական ներածութիւն, և Նոր Կտակարանի Ամսդելոտամի 1668-ի տպագրութեան վրայէն (00. ԲՆՍ. 141)։ Առաջինին վրայ կը գտնուին 1710 յունիս 9-20 թուականը, իսկ վերջինին վրայ օգոստոս 3-14 և օգոստոս 27 թուականները, որոնք կը ցուցնեն թէ որ միջոցին ներուած է իրեն գրութեամբ զբաղիլ։ Իսկ գրութեան յաջողակութիւնը կը քաղուի Աւետարանը 20 օրէն և Նոր կտակարանը 39 օրէն աւարտած ըլլալէն։ Ընդօրինակութեանց վրայ աւելցուցած յիշատակարաններէն կը քաղուին շատ մը կենսագրական տեղեկութիւններ և իր արկածներուն մասին ծանօթութիւններ, որոնցմէ արդէն օգտուեցանք պատմութեանս կարգին։ Վերջնագոյն թուական, 1720 օգոստոս 23-ին, կը գրէ, ահա չորս տարի և ութն ամիս եղև որ բանտի կամք, ի մէջ Փարիզու բերդին զընտանին, որով 1706 տարւոյ սկիզբէն հաշուած կ՚ըլլայ իր բանտարկութիւնը (§ 1874), այսինքն Կ. Պոլիսէ սկսելով։ Այդ յիշատակարաններուն մէջ Աւետիք զգուշաւոր է Գաղղիոյ տէրութեան և պաշտօնակալներուն դէմ բան չգրել, հարկաւ վախնալով որ գրածները, թարգմանին ձեռքով կրնան բարձր տեղեր հաղորդուիլ և իրեն վնասել։ Ուստի միշտ չի մոռնար աղոթել և գովութեամբ յիշատակել Լուդովիկոս թագաւորը, զոր Լոյս կամ Լոյսք (Louis) կը կոչէ, և մինոթոս վէզիր մօնսէնյէօր Պոնշարթը (Bonchartre), և Փարիզու առաջնորդ կարդինալ Նօայլը (Noailles), յուսալով որ փափկացեալ սենեօր մինիսդր քաղցրասցի։ Այս և նման բացատրութիւններ Աւետիքի միտքին հետզհետէ մեղմանալը կը ցուցնեն, բայց տակաւին մինչև օգոստոս վճռական որոշում մը տուած չերևի, և զինքն կը կոչէ Աւետիք վարդապետ Հայոց Լուսաւորչեան, կամ վարդապետ Հայոց Լուսաւորչի, կամ կալանաւոր Հայոց վարդապետ (00 ԲՆՍ. 142-143)։

« 1904. Պասթիյլի Մէջ   |   1906. Աւետիքի Յիշատակարանը »
© Gratun.org