Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցի

1906. Աւետիքի Յիշատակարանը

Ուր որ Աւետիքի միտքը աւելի ևս մեղմացած կը տեսնուի ընդարձակ յիշատակարանն է, որ կատարեալ ինքնակենսագրութիւն մըն է։ Գրութեան օրը չէ յիշուած, բայց ոճէն վերջին օրերուն գրուած ըլլալը կը հասկացուի, թէպէտև տեղ մը չորս տարի և հինգ ամիսուկէս նշանակուած է (74 ԱՐՐ. 195) իր բանտարկութիւնը, բայց Ե և Է թուատառերու շփոթութիւն մը կեթադրուի, և եօթն ու կէս ընթերցուածը 1710 օգոստոսին կը համապատասխանէ։ Աւետիք Բելարմինոսի գրութեան վերջը ըսած էր յունիս 9-20-ին, թէ զայս պարզաբանութիւն, մինչև ի քսան անգամ սկիզբէն մինչև ի վերջն կատարեցի այլև երկու անգամ զօրինակն ևս գրեցի, և տեսի որ ճշմարիտ են բանք սորին, և մատանեաւ իմով կնքեցի վասն միաբանութեան և հաստատութեան բանիս (00 ԲՆՍ. 144)։ Սակայն տակաւին այդչափը չէ բաւած իր միտքին հաստատութեան վստահանալու և անշուշտ այս եղած է պատճառը, որ մեծ յիշատակարանին մէջ ջանացած է հաստատել թէ ինքն սկիզբէն հռոմէական դաւանութեան համամիտ գտնուած է, և մինչև իսկ իբր կաթոլիկ հալածուած է։ այդ նպատակով կը յայտարարէ թէ Եղիազար կաթողիկոս եպիսկոպոսական ձեռնադրութեան առթիւ իրեն յանձնարարած ըլլայ, հնազանդել փափին, ի բաժակն ջուր խառնել, և Սուրբ Հոգին բղխումն ի Հօրէ և յՈրդւոյ ըսել (74 ԱՐՐ. 75), թէ ինքն Ֆրէնկ եղած ըլլալու ամբաստանութեամբ պատժւածները ազատած ըլլայ (74 ԱՐՐ. 115), թէ կաթոլիկներ պաշտպանելուն համար ամբաստանուած ըլլայ (74 ԱՐՐ. 153), թէ իրեն համար ըսուած ըլլայ Ֆրէնկ կանէ (74 ԱՐՐ. 153), և թէ Մարտիրոս Քիւլհանճին տեսած ըլլայ իրեն բաժակի ջուր խառնելը (74 ԱՐՐ. 156)։ Այդ պարագաները կամաւոր և դիտումնաւոր յօրինուածներ են անշուշտ, որպէսզի կարենայ վերջնական համոզում գոյացնել տալ իր կաթոլիկանալուն վրայ, և անով յաջողի ազատութիւնը ձեռք ձգել։ Մենք պէտք չենք զգար ըսել, թէ այս կտորներ զինքը չարչարող Ճիզվիթաց ներշնչութեամբ գրուած ըլլան նիւթական բռնութեան ներքև, զի երկամեայ կրած բռնութիւնները, և անոնցմէ ազատելու համար պահանջուած դարմանը, ներքնապէս ստիպած էին Աւետիքը, իր ուղղութիւնը փոխել, և անգամ մը այդ միտումը շեշտելէն ետքը, դիւրին էր այլևս եղելութեան վրայ յաւելուածներ և մեկնութիւններ կցել։ Ապաթէոչ բուռն հայադաւանութեան տէր և բռնաւոր հալածիչ կարծուած, և այս պատճառով նենգուծեանց մատնուած և նեղութեանց ենթարկուած Աւետիքը՝ իբր կանուխէն կաթոլիկ ցուցնել, հակասութիւնները իբրև ճշմարտութիւն ընդունիլ կ՚ըլլար։ Յիշատակարանին վերջը Աւետիք ներումն կը շնորհէ ամէն անոնց՝ որոնք մատնելով, չարչարելով, նախատելով, կողոպտելով, տնազ առնելով և արհամարելով իրեն դէմ մեղանչեցին, կը հրաժարի Կ. Պոլսոյ և Երուսաղէմի պատրիարքութենէն, և ի Թուրքէն տուեալ փառացն և մանսուպէն, կ՚ուզէ այսուհետև գտանել զուղիղ ճանապարհն կենաց, և հետևիլ զհոգիս փրկութեան, և վասն հաստատութեան բանիցս այս, կ՚ըսէ ձեռամբ իմով գրեալ գիրս ձեռագրչեցի (74. ԱՐՐ. 195)։ Այդ վերջաբանը պահանջուած յայտարարութեան մը կատարեալ ձևը կու տայ ծանօթ յիշատակարանին, և այս նպատակը կը բացատրէ անոր մէջ տիրող կաթոլիկական միտքը, որ չի կրնար երբեք Աւետիքի նախնական և իրական միտքը եղած ըլլայ, և պարզապէս ազատութիւն ստանալու համար պահանջուած պայմանին նիւթական գործադրութիւնն է։

« 1905. Աւետիքի Գրուածները   |   1907. Աւետիքի Մահը »
© Gratun.org